ÖSS'de nesne yanlışları ile ilgili sık sık soru sorulur. Nesne ile ilgili yanlışlıklar kimi zaman nesne eksikliğinden, kimi zaman da ortak nesneye bağlanamayacak yüklemler kul­lanılmasından kaynaklanır.

Nesne yanlışları fiil (eylem) cümlelerinde görülür; isim cüm­lelerinde nesne bulunmaz.

NESNE EKSİKLİĞİ

Nesne eksikliği ile ilgili yanlışlıklar, daha çok çift yüklemli cümlelerde ortaya çıkar. Bu cümlelerde birinci yüklem ya bir isim ya da geçişsiz fiil olur; ikinci yüklem geçişli fiil (nesne alabilen fiil) olduğu halde nesne kullanılmamışsa cümlede nesne eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozuk­luğu olur.

"...(I.) yüklem ................ (II.) yüklem

İsim ya da                    Geçişli fiil, ama

geçişsiz fiil                  nesnesi yok

* "Adamın yüzüne dikkatle baktı, ama tanıyamadı. "

                                           Yüklem           Yüklem

"Baktı" fiili geçişsizdir, bu fiil için nesne gerekmez.

"Tanıyamadı" fiili geçişlidir, bu fiilin nesne alması gerekir.

"Tanıyamadı"dan önce "adamı" ya da "onu" sözcüğü nesne olarak yer almalıdır.

* "Bu iki resim arasında yedi fark var; 30 saniyede bul­malısınız." İlk cümlenin yüklemi (var) bir isim; bu cümlenin nesneyle işi olmaz. İkinci yüklem (bulmalısınız) bir geçişli fiil olduğu halde nesne kullanılmamış ve anlatım bozukluğu ortaya çıkmış. Cümle

"...bu farkları/onları 30 saniyede bulmalısınız." biçimine getirilmeli.

* "Bu adam her konuda çok inatçı;  bu yüzden kimse sevmiyor." Bu cümlede de birinci yüklem (inatçı) isim; bu cümlede nesne olmaz. İkinci yüklem durumundaki "sevmiyor" geçişli bir fiildir, bu fiil için bir nesnenin olması gerekir. Cümle

"...bu yüzden, kimse onu sevmiyor." biçimine getirilmeli.

Aşağıdaki cümlelerde de nesne eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozukluğu vardır.

* "Pul biriktirmeye nasıl başladınız, kaç yıldır sürdürüyor­sunuz?" "...bu işi kaç yıldır sürdürüyorsunuz." olmalı.

* "Adamın getirdiği yazıya bir göz attı ve hemen imzalayıp geri verdi."  "ve yazıyı hemen imzalayıp geri verdi" olmalı.

* "Sizin işinize biraz sonra başlayacaklar, yarım saatte bitirirler.*  "işinizi yarım saatte bitirirler." olmalı.

* "Derste anlatılan konu çok karışıktı, bu yüzden kimse anlamadı."
                                 Yüklem                                yüklem
I. yüklem ad soyludur, nesne alamaz. II. yüklem durumundaki "anlamadı" fiili geçişlidir, bu fiilin nesne alması gerekirdi, nesne almadığı için cümlede anlatım bozukluğu vardır.
Cümleye nesne getirilmeli, cümle şöyle olmalıdır:
"... bu yüzden konuyu/anlatılanları kimse anlamadı."

* "Raftan aldığı kitaba önce bir göz attı, sonra oturup uzun uzun inceledi." İlk cümlenin yüklemi olan "göz attı" bir geçişsiz fiildir; bu cümlede nesne olmaz.
İkinci cümlenin yüklemi olan "inceledi" fiili geçişlidir; ancak cümlede nesne yoktur. Bu durum anlatım bozukluğuna yol açmıştır. Cümle,
"... sonra oturup kitabı uzun uzun inceledi." biçimine getirilmelidir.

* "Bu su çok soğuk: ben içemem."
             yüklem       yüklem
İki yüklemli bir cümle. Yüklemlerden birincisi isim; dolayısıyla bu yüklemin olduğu cümlede nesne olmaz. İkinci yüklem bir fiil. "İçemem" fiili "neyi, kimi" sorularına cevap verir; yani nesne alabilir. Yüklemden önce bir nesne olması gerekirdi. Cümle,
"... ben bunu/bu suyu içemem." biçimine getirilmeli.

* "Dün, yeni bir yazısı geldi; ama henüz okuyamadım." Birinci yüklem geçişsiz (nesne almayan) bir fiil, ikinci yüklem geçişli olduğu halde cümlede nesne yok. İlk cümlede geçen "yeni bir yazısı" sözü, ikinci cümlenin nesnesi gibi düşünülmüş; hâlbuki bu söz ilk cümlede özne görevindedir.

* "Az önce burada bir kitap vardı; nereye kaldırdınız? " "... onu nereye kaldırdınız?" olmalı.

* "Bu kaban belki çok kaliteli; ama ben beğenmedim." "... ama ben onu/kabanı beğenmedim." olmalı.

* "Önüne gelen belgedeki fotoğrafa bir baktı ve hemen imzaladı." "... ve hemen belgeyi imzaladı." olmalı.

Örnek Soru: (1985-ÖSS)

Aşağıdaki cümlelerin hangisinden "onu" kelimesi çıka­rılırsa cümlenin anlatımı bozulur?

A)   Çoğu zaman biçimsel özellikler üzerinde durur, az da olsa onu geliştirmeye çalışırız.

B)   Bulunduğu çevreyi inceliyor,  onu yazılarında gereç olarak kullanıyor.

C)   Fıkranın geleneksel anlamını değiştirmiş, onu daha da zenginleştirmiştir.

D)   Yazma sözünden ne anladığımı açıklamak, onu tanım­lamak istiyorum.

E)   Çevremizi duyu organlarımız yardımıyla tanır, onu bu organlarımızla öğreniriz.

Cevap: A

Örnek Soru: (1989-ÖYS)

Aşağıdakilerden hangisinde, "Sana asla kızmıyor, çok seviyoruz." cümlesindekine benzer bir anlatım bozuk­luğu vardır?

A)   Ağaçları suluyor, ilaçlıyor.

B)   Arkadaşlarıyla buluşmuyor, haberleşmiyor.

C)   Kitaplarını yerlerine yerleştirmiyor, üst üste yığıyor.

D)   Derslerine çalışmıyor, ihmal ediyor.

E)   Tarlayı gübreliyor, ekime hazırlıyor.

Cevap: D

Örnek Soru: (1990-ÖSS)

Cevap: B

NESNE UYUMSUZLUĞU

İki geçişli fiilin ortak nesneye bağlanamaması durumudur, iki yüklemi olan bazı cümlelerde her iki yüklem de geçişli (nesne alabilen) fiil olabilir. Cümledeki tek nesneye iki fiil bağlanamıyorsa nesne uyumsuzluğu ortaya çıkar.

* "Bu sabah, kitap listesini bana vermişti; fakat vakit bulup alamadım." "vermişti" ve "alamadım" nesne alabilen fiillerdir.

"kitap listesini" sözü "vermişti"nin nesnesidir. Ancak bu söz, "alamadım" fiilinin nesnesi olamaz.

"kitap listesini... alamadım."

Alamadığı "kitap listesi" değil, "listedeki kitaplar"dır. Cümle,

"...listedeki kitapları alamadım." biçiminde düzeltilebilir.

* "Yaşadığı ilginç olayları küçük öyküler biçimine getirir, sonra çevresindekilere okurdu."

"Yaşadığı ilginç olayları" sözü ilk cümlenin nesnesidir. Ama bu söz ikinci cümleye nesne olamaz.

"Yaşadığı ilginç olayları... okurdu." olmaz.

İkinci cümle için "yazdıklarını/bu öyküleri" gibi bir nesne gereklidir.

* "Yanına gelen öğrenciye adını sordu ve hemen yandaki masaya gönderdi."

İki yüklem (fiil), ama tek nesne var.

"...adını sordu." (Doğru)

"...adını... gönderdi." (Yanlış)

İkinci cümle "...ve öğrenciyi/onu yandaki masaya gönder­di" biçiminde olmalı.

* "İstediğiniz kitapların adlarını bir listeye yazın, ben sonra incelerim."
                Nesne                                 yüklem                 yüklem
                                                             Geçişli eylem           geçişli eylem
İki yüklem de geçişli fiildir. Birinci yüklem (yazın) nesneye bağlanabilir. Fakat "istediğiniz kitapların adlarını" nesnesi "incelerim" yüklemine bağlanamaz, ikinci yüklem için başka bir nesne gereklidir. Cümle,
"... ben listeyi sonra incelerim." olmalı.

* "Bu adamı daha önce bir yerde gördüm, ama hatırlayamadım."
"Bu adamı" sözü nesne durumundadır, bu söz ilk cümlenin nesnesidir.
"Bu adamı... gördüm."
Ancak bu nesne ikinci yükleme bağlanamaz. "Hatırlanamayan" bu adam değildir; ikinci cümle için başka nesne gerekir:
"... ama nerede gördüğümü hatırlayamadım."

Örnek Soru: (2 Mayıs 1999)

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

A)   Olağanüstü kişiliği ve sıra dışı dostluğuyla, tanıdık tanı­madık herkesi bir sevgi çemberinin içine alırdı.

B)   Tek başına gerçekleştirebileceği birçok tasarıya genç­leri de katarak bilgisini onlarla paylaşmak isterdi.

C)   Gerek özgün çalışmaları, gerekse yetkin çeviri ve derlemeleriyle, bu alandaki araştırmacılara ışık tutmuştur.

D)   Onun düşünceleri, bilimle ilgilenen, yapıtlarını okuyan, anlayan ya da anlamaya çalışanlar aracılığıyla yaşıyor.

E)   Gençlerin deneyimsizlikten,  bilgi eksikliğinden kaynaklanan sorularını yanıtlayarak yönlendirirdi.

Cevap: E

Yorumlar (0)

Bu yorumun beslemesine abone olun

İsim

Yorum

daha küçük | daha büyük

E-posta ile takip (sadece kayıtlı kullanıcılar)

Yorum Ekle