Türkçede özne ile yüklemin farklı yönlerden birbiriyle uyum/uygunluk içinde olması gerekir. Özne-yüklem uyum­suzluğuna dayanan anlatım bozuklukları sınavlarda sık sık sorulmaktadır. Türkçedeki özne-yüklem uyumlarının bilin­mesi gerekir. Dilimizde özne ile yüklem arasında üç farklı yönden uyum vardır.

A) TEKİLLİK-ÇOĞULLUK UYUMU

Öznenin tekil olması durumunda yüklem de tekil, özne çoğul olduğunda yüklem de çoğul olur. Bu genel kuraldır.

Özne                    Yüklem

Tekil                             Tekil

* "O, her sabah bizi burada bekler."

* "Çocuk, annesini göremediği için ağlıyordu."

 Çoğul                        Çoğul

* "Öğrenciler testlerini çözdüler."

* "Ayla ve Ayda, balkonda oturuyorlar."

** Öznenin çoğul olduğu bazı durumlarda yüklem tekil ola­bilir:

**Özne; cansız varlıklar, soyut kavramlar, organlar, bitkiler, hayvanlar, eylem ve zaman adları olduğunda yüklem tekil olur:

Bulutlar   yükseliyor.

Tekil           Çoğul

* "Sıfatlar çekim eklerini almaz."

* "İki gündür dizlerim ağrıyor."

* "Konu testleri, geçen hafta geldi."

* "Çalışmalar, iki yıl önce başlamış."

* "Ağaçlar, şubat başında çiçek açmıştı."

* "Bazen saniyeler bile geçmez olur."

* "Kirazlar, henüz olgunlaşmamış."

**Sayılarla belirtilmiş öznelerin bulunduğu cümlelerde yük­lemler, genellikle, tekil olur:

* "Toplantıya üç kişi katılmadı."

* "Kapının önünde iki adam bekliyor."

**Yüklemin çoğul kullanıldığı da olur. Eylem daha iyi belir­tilmek istenir:

* "İki asker gün boyu nöbet tuttular."

* "İki arkadaş uzun süre tartıştılar."

**Öznenin insan cinsinden çoğul olduğu cümlelerde; Özneyi oluşturan bireyler, yüklemde belirtilen işi teker teker yapmışsa yüklem çoğul olur:

* "Dizgide çalışanlar işlerinin başına geçtiler."

* "Kampa gidecek öğrenciler, eşyalarını otobüse taşıdılar."

**Öznenin bireyleri teker teker değil de özne toplu olarak düşünülürse yüklem tekil olur. Bir kişi ile gerçekleştirilemeyecek eylemlerde özne ço­ğul, yüklem tekil olur:

* "İşçiler greve gitti."

* "Askerler bölüğün önünde toplandı."

* "Lise son sınıf öğrencileri Kapadokya'ya gitti."

**Öznenin bitki, hayvan cinsinden çoğul olduğu bazı cüm­lelerde kişileştirme sanatı varsa yüklem çoğul olarak kul­lanılır:

* "Erik ağaçları baharın geldiğini müjdeliyorlar.

* "Ağaçların üstündeki serçeler şarkı söylüyorlar.

**Özne "herkes, hepsi, hiçbiri, bazısı, bazıları, hiçbiri, kimse, pek çoğu, birazı..." gibi belgisiz zamirlerden oluşuyorsa yüklem tekil olur:

* "Yarın herkes erken gelsin."

* "Bazıları ayakta bekliyordu."

* "Pek çoğu, daha önce de Türkiye'ye gelmişti."

* "Çoğu, bugün hasta olduğu için gelmemiş."

**Öznenin III. tekil kişi olduğu cümlelerde, anlatıma saygı katmak amacıyla yüklem çoğul (III. çoğul kişi) olabilir:

* "Biraz sonra bakan bey buraya gelecekler."

                       Tekil                       Çoğul

* "Cumhurbaşkanımız bu törenlere bizzat katılacaklar."

Başında belgisiz sıfat olan çoğul isimlerin özne olduğu cümlelerde, yüklem tekil olur:

* "Kar yüzünden uzakta oturan bazı öğrenciler o gün oku­la gelememişti."

* "Kimi yazarlar yapıtlarında kendi yaşamlarından hiç söz etmez."

Örnek Soru: (2000)

O kurumda eğitim görmüş herkes, saygılı, hoşgörülü ve esnek olmak gibi çok önemli erdemler kazanmışlardır.

Bu cümledeki anlatım bozukluğu aşağıdakilerin hangi­sinden kaynaklanmaktadır?

A)   Gereksiz yere sıfat kullanılmasından

B)   Gereksiz yere bağlaç kullanılmasından

C)   Yükleme ekfiil getirilmesinden

D)   Öznenin sözcük öbeği olmasından

E)   Özne-yüklem uyuşmazlığından

Cevap: E

B) KİŞİ UYUMU

Öznenin tekil kişilerden (ben, sen, o) oluştuğu cümlelerde özne ile yüklem arasında kesin bir uygunluk söz konusudur.

Ben söyledim, o dinledi.

Sen orada bekle, ben geliyorum.

Öznenin birden çok kişiden oluştuğu cümlelerde bazı fark­lı durumlar vardır.

Özne                                                Yüklem

I. tekil ve II. tekil (ben ve sen)                      ->  I. çoğul

I. tekil ve III. tekil (ben ve o)                        ->  I. çoğul

I. II. ve III. tekil (ben, sen ve o)                   ->  I. çoğul

II. tekil ve III. tekil (sen ve o)                     ->  II. çoğul

I. tekil ve ötekiler özne olduğunda yüklem I. çoğul,

I. tekil olmadan II. tekil ve ötekiler özne olduğunda yüklem  II.  çoğul,

I. çoğul olmadan II. çoğul ve ötekiler özne olduğunda da yüklem yine II. çoğul olur.

Bu kurallarla ilgili örnekler:

* "Aslı'yla ben seni burada bekleyeceğiz."

     III. ve I. tekil                            I. çoğul

* "Oradaki işleri sen ve ben birlikte halledelim."

                               II. ve I. tekil              I. çoğul

* "Yarın sen, ben ve Ahmet'in kardeşi birlikte gidelim."

                II. tekil, I. tekil, III. tekil                    I. çoğul

* "Aydın'la sen bu kapıda bekleyin."

     III. tekil ve II. tekil       II. çoğul

* "Siz, su küçükler ve biz son otobüse binelim."

  II. çoğul, III. çoğul ve I. çoğul                I. çoğul

Örnek Soru: (1993-ÖSS)

Türkçede, bir cümlenin öznesi, birinci ve üçüncü tekil kişi­den oluşuyorsa, yüklemi birinci çoğul kişi olur.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala uymamak­tan kaynaklanan bir bozukluk vardır?

A)   Ben onunla ilk kez sizin evde karşılaştım.

B)   O filmi seninle birlikte izlemiştik sanırım.

C)   Son durağa geldiğimizde, otobüste bir ben bir de o yaşlı adam kalmıştı.

D)   O, ağabeyinle aynı lisede okumuştu.

E)   Hatırlarsan,  geçen sene bugünlerde sen,   ben ve kardeşim denize giriyorduk.

Cevap: C

Örnek Soru: (1998-ÖSS)

Türkçede bir cümlenin öznesi, birinci ve üçüncü tekil kişi­den oluşuyorsa, yüklemi birinci çoğul kişi olur.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala uymamak­tan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

A)   O akşam ben kendi odama, Fatma da kendi odasına çekilmişti.

B)   Teyzemlerin yeni evlerine taşınmasından sonra siz bu eve yerleştiniz.

C)   Havalar böyle giderse bir süre daha kahvaltımızı bal­konda yapabileceğiz.

D)   Ben de bir tabak alıp sofraya oturayım.

E)    Babasıyla annesi, bu evi üç yılda zar zor yaptırabildiler.

Cevap: A

C) OLUMLULUK-OLUMSUZLUK UYUMU

Özne ile yüklem arasında olumluluk-olumsuzluk yönünden de bir uyum olmalıdır. Basit ve bileşik cümlelerde özne-yüklem uyumsuzluğu hemen göze çarpar.

Özellikle iki ya da daha çok yüklemli cümlelerde (sıralı ve bağlı cümleler), bu uyumla ilgili yanlışlıklar ortaya çıkmak­tadır.

ÖNCE KURAL

ÖZNE                             YÜKLEM

OLUMLU                  OLUMLU               

hepsi, herkes .........................anladı.

Öznenin "herkes, hepsi, tümü" gibi sözcüklerden oluş­tuğu cümlelerde yüklem olumsuz olursa, anlamda karışık­lık ortaya çıkar.

*** "Yarın hepsi gelmez."

Bu cümleyle "yarın kimsenin gelmeyeceği" mi anlatılıyor, yoksa "yarın gelmeyenlerin olabileceği" mi? Bana göre ikincisi, belki de birincisi...

* "Böyle bir teklifi herkes kabul etmez."

Bu cümlede de aynı karışıklık vardır.

ÖZNE                             YÜKLEM

OLUMSUZ               OLUMSUZ              

kimse. hiçbiri, hiç kimse ............................. görmemiş

Öznede olumsuz anlam taşıyan bir söz varsa, yüklem doğal olarak olumsuz olacaktır.

Aynı özneye bağlanmaları mümkün olmayan cümlelerin ortak özne ile kullanılmaları durumunda olumluluk-olumsuzlukla ilgili özne-yüklem uyumsuzluğu söz konusu olur.

* "Kimse, karşısındakine anlayış göstermiyor; bir an önce işini bitirmek istiyor."

"Kimse ... anlayış göstermiyor." (Doğru)

"Kimse ... işini bitirmek istiyor." (Yanlış)

Cümledeki ikinci yüklem (istiyor), "kimse" öznesiyle kul­lanılamaz, bu yüklem için başka bir özne gerekiyor:

"...herkes bir an önce işini bitirmek istiyor."

* "Hepsi, çocuğun yardıma muhtaç olduğunu biliyor; an­cak hiçbir şey yapmıyor."

"Hepsi ... biliyor." (Doğru)

"Hepsi ... hiçbir şey yapmıyor." (Yanlış)

İkinci cümlenin yüklemi olan "yapmıyor", "hepsi" öznesine bağlanamaz.

"...ancak kimse hiçbir şey yapmıyor." olmalı.

Örnek Soru: (2002)

Hiç kimse ona gerçeği anlatmamış;  onu yalan yanlış sözlerle oyalamıştı.

Bu cümledeki anlatım bozukluğu aşağıdaki değişiklik­lerden hangisiyle giderilebilir?

A)   "gerçeği" yerine "doğruyu" sözcüğü getirilerek

B)   "anlatmamış"tan sonra "herkes" sözcüğü getirilerek

C)   "anlatmamış" yerine "söylememiş" sözcüğü getirilerek

D)   "onu" sözcüğü atılarak

E)   "oyalamıştı" yerine "kandırmıştı" sözcüğü getirilerek

Cevap: B

Yorumlar (0)

Bu yorumun beslemesine abone olun

İsim

Yorum

daha küçük | daha büyük

E-posta ile takip (sadece kayıtlı kullanıcılar)

Yorum Ekle