CÜMLE ÇEŞİTLERİ

A-   YÜKLEMLERİNE GÖRE CÜMLELER

1. Fiil Cümlesi

2. İsim Cümlesi

B-   ÖĞELERİNİN DİZİLİŞİNE GÖRE CÜMLELER

1. Kurallı (Düz) Cümle

2. Devrik Cümle

3. Eksiltili Cümle

C-  ANLAMLARINA GÖRE CÜMLELER

1. Olumlu Cümle

2. Olumsuz Cümle

3. Soru Cümlesi

4. Emir Cümlesi

5. Dilek Cümlesi

D-   YAPI BAKIMINDAN CÜMLELER

1. Basit Cümle

2. Bileşik Cümle

a) Girişik Birleşik Cümle

b) İlgi Cümlesi

c) Şart Cümlesi

3. Sıralı Cümle

a) Bağımsız Sıralı Cümle

b) Bağımlı Sıralı Cümle

4. Bağlı Cümle

   

Bir duyguyu, düşünceyi, isteği, olayı ya da yargıyı anlatmak için kurulan sözcük dizisine cümle (tümce) denir.

Cümle, bir yargıyı ya da isteği eksiksiz biçimde ortaya koyar.

"Kuşların bakışından büyülenip

Dalmışım akşamın alacasına."

Bu iki dize, bir durumu, bir yargıyı bildirmektedir; bir cümle oluşturmuştur.

Daha önce de belirtildiği gibi cümlenin en önemli -olmazsa olmaz- öğesi yüklemdir; yüklem olmadan cümle olmaz.

Türkçede cümleler, yükleme göre biçim alır, türlere ayrılır.

Cümle çeşitlerinden söz edildiğinde hemen cümlenin yük­lemine bakılmalı, yüklem bulunmalıdır.

Yüklemin ne olduğunu yeniden anlatmak çok gereksiz olur. Hâlâ yüklem öğrenilmediyse bu konulara bakmaya ne gerek var?

Otuz iki dişten çıkan, otuz iki mahalleye yayılır.

Yukarıdaki atasözünün (cümlenin) yüklemi "yayılır" fiilidir.

Bu cümlenin yüklemi bulununca, bu atasözü ile ilgili şunlar ilk anda söylenebilir:

"Kurallı (düz) cümle - fiil (eylem) cümlesi - olumlu cümle"

Türkçede cümleler dört ayrı yönden çeşitlere ayrılır, grup-landırılır:

A) Yüklemlerine Göre Cümleler

B) Öğelerin Dizilişine Göre Cümleler

C) Anlamlarına Göre Cümleler

D) Yapı Bakımından Cümleler

A) YÜKLEMLERİNE GÖRE CÜMLELER

Yüklemlerine göre cümleler; yüklemin türüne, yüklemin hangi tür sözcük olduğuna göre gruplandırılır. Yüklemle­rine göre iki çeşit cümle vardır:

I. Fiil (eylem) Cümlesi: Yüklemi çekimli fiil olan cümledir. Çekimli fiilin ne olduğunu bir kez daha hatırlayalım: Çekimli fiil, kip eki (haber ya da dilek kipleri) ve kişi eki almış olan fiildir.

Aşağıdaki cümlelerde yüklemler çekimli fiildir:

• "Hedefe yaklaÅŸtıkça zorluklar artacaktır."
• "Eline diken batmadan gül toplayamazsın."
• "Sabırlı adam, bir iÄŸne ile kuyu kazar."
• "YavaÅŸ ve sabırla çalışma, güzel iÅŸler üretir."
• "Yüzeyde hazine bulamazsınız."
• "Okyanusu suya bakarak aÅŸamazsın."

Çekimli fiil tek kip eki alabileceği gibi, iki farklı kip eki de alabilir; yani bileşik çekimli fiil olabilir:

Aşağıdaki dizelerde, çekimli fiil durumunda olan yüklemler vardır:

"Sihrinle hayalimden ayın nakşı silindi

Her hissime bir taze çocuk safveti sindi."

"Saadet benziyor boÅŸ bir seraba,

Düşüyor her seven gönül azaba,

Gelmiyor çekilen dertler hesaba

Diyorum, sebep ne bu ıstıraba?"

 

(Orhan Seyfi ORHON)

 

"Baktıkça yüzünüze aksiniz vurdu bana

Neşe dolu gözlerim büründü bir dumana."

 

"Yıllarca gurbette çektiği çile,

Canlanır yeniden gelerek dile."

 

"Bütün mevsimlerin üstüne,

Geriliyor bembeyaz bir kanat."

 

"Güneş vurmuş içime,

Kuşlara yapraklara dönmüşüm."

 

II. İsim (ad) Cümlesi: Yüklemi isim ya da isim soylu sözcük olan cümleler, yük­lemine göre isim (ad) cümlesidir. Yüklemi fiil olmayan her cümle isim cümlesidir:

• "Ben dünyadan bihaber bir çocuÄŸum."
• "Åžimdi o dünyadan hiçbir haber yok.
• "Yok, bizi arayan soran kimsemiz."
• "Gün gelince biz deÄŸil miyiz ölen?"
• "Hangi resmime baksam ben deÄŸilim."
• "Efkâr ettiÄŸimiz ÅŸey memleketin halidir."

* İsim cümlesinde yüklem olan isim ya da isim soylu sözcük­ler, ekfiil (ekeylem) alarak yüklem olur:

• "Gökyüzünün baÅŸka rengi de varmış."
• "Alçakgönüllü adamdın"
• "AkÅŸama sabaha yolcudur."
• "İçliyimdir herkes kadar."
• "Bir leylak bahçesisin karşımda."
• "Zaman da bir kozadır, ipekböceÄŸim
• Bir dışındayız, bir içinde"

* Ekfiilin olumsuzunda "değil" kullanılır; ancak "değil" yalnız başına bir cümlenin yüklemi olmaz:

"Sevda değil, beni böyle ağlatan." Yüklem

"Yalnız yaşamak kolay değil."

"Bunları anlatan bir kişi değil."

* Ekfiilin geniş zamanında üçüncü tekildeki "-dır, -dir" eki çoğu zaman düşer, "-dır, -dir" eki düşse de bu sözcüklerde yine ekfiil vardır:

• "Bu bir kılıçbalığının öyküsü(dür)"
• "Ä°stanbul limanı bu günlerde tenha(dır)"
• "Bu türkünün yüreÄŸinde sancı var(dır)"
• "Aramızda(dır) uzun zamandır yüzünü görmediklerimiz."
• "Senin ışıklı günlerin, Benim iyimser dostlarım Hepsi, hepsi ÅŸiirde(dir)"

* Fiilin dışındaki farklı türlerden sözcükler ya da söz öbekleri isim cümlelerinde yüklem olarak kullanılabilir:

• "Bütün benliÄŸimizi saran korkuydu." (isim)
• "BaÅŸka birisi yok beni duyan." (Ä°sim)
• "Yalanmış bize gerçek diye anlatılanlar." (Ä°sim)
• "Siz Ali Bey, Veli Beyefendi busunuz. (Zamir)
• "Gelecekler önünde suçlusunuz." (AdlaÅŸmış sıfat)
• "Ama nedir çaÄŸlar üzre,
• "Beni senden güçlü kılan?" (Zamir)
• "Gözlerinin rengi ne güzeldi!" (AdlaÅŸmış sıfat)
• "Girmek üzereyim, dar kapısından O eski rüyalar âleminin." (Edat grubu)
• "Nedir bu adamlardan çektiÄŸim?" (Zamir)
• "Kış ortasıydı bizim geldiÄŸimiz zaman." (Ad tamlaması)
• "Herkesi canından bezdiren fabrikaların gürültüsüydü." (Ad tamlaması)
•  "Suda yıldızların parıltısıdır
• "Bu karanlıkta bazı bazı çakan." (Ad tamlaması)
•  "Benim sadık yârim kara topraktır." (Sıfat tamlaması)
• "Cehaletin ilacı okumaktır." (Fiilimsi-isimfiil)
• "Bu vatan toprağın kara baÄŸrında
• "Sıra daÄŸlar gibi duranlarındır." (Fiilimsi grubu)
• "Bir hastanın nabzı gibidir sesler." (Edat grubu)

* Mastarlar da ekfiil alarak isim cümlesinin yüklemi olur:

• Hayattaki en zor ÅŸey alışmakmış.
• Sabretmekti yapabildiÄŸimiz tek ÅŸey.

Yorumlar (3)

Bu yorumun beslemesine abone olun

...
yazar kopuk, Aralık 22, 2010

Bence de çok güzel ve faydalı bir site

• 
• +3
• 
• 

...
yazar DamLagnL, Kasım 14, 2010

Güzel paylaşımlar Gerçekten çok güzel

• 
• +0
• 
• 

...
yazar ceza, Ocak 28, 2010

Bence çok güzeldi. Herkese tavsiye ederim...

• 
• -1
• 
• 

Ä°sim

Yorum

daha küçük | daha büyük

E-posta ile takip (sadece kayıtlı kullanıcılar)

Yorum Ekle