Atalarımızın ya da ünlü kişilerin, düşüncelerini ve deneyimlerini yansıtan, anlam derinliğine sahip yalın sözlerdir. Bu sözlerde amaç; insanlara doğruları, güzellikleri, iyilikleri göstermek ve iletmektir.

Özlü sözler, bir görüşü doğrulamak ya da bir düşünceyi inandırıcı kılmak için kullanılır. Tanık gösterme yönteminde kullanılır. Bu sözlerin, ele alınan konuyla ve ana düşünceyle çakışması gerekir.

Özlü sözler, içerdikleri mesaja göre üçe ayrılır:

1. Atasözleri ve Özdeyişler

Atasözleri, genel kural niteliği taşır. İletilerinde "uyarma, koruma, akıl verme" vardır. Bunların kullanılması, düşüncelerimizi güçlendirir. İnsanlığın değişmeyen düşünsel, ahlaksal, bilimsel değerlerini ortaya koyar. Bize güç verir. Bunlar aynı zamanda toplumların düşünsel gelişim ve değişim evrelerini de gösterir; bu nedenle toplumbilim açısından önemlidir.

Atasözleri çoğu kez, uzun anlatımların, gereksiz konuşmaların da önüne geçer. Bize "lafı uzatma, işte budur" diye üslup dersi verir. Az sözle çok şeyin nasıl anlatılacağını gösterir.

Özdeyişler ise söyleyeni belli, iletileri her zaman doğru sözlerdir. Bunlar, büyük bir kişinin bir yaşam boyu edindiği deneyimlerin bir sözle ifadesidir. Gerçek büyük adamlar, insanlığı yanlıştan korumaya çalışır. Sözleri de bunun kanıtıdır. Bu nedenle özdeyişleri de atasözleri gibi yaşamın yol göstericisi saymak gerekir.

Örnekler:

• Ağaç yaşken eğilir.
• Ay ışığında ceviz silkilmez.
• İyilik yapan iyilik bulur.
• Irmak kenarına çeşme yapılmaz.
• "Bir insanı eğitmek istiyorsan, önce büyükannesinden başlamalısın."  V.Hugo
• "Hayatta en gerçek yol gösterici; bilimdir, fendir."  M. Kemal Atatürk

2. Söylenceler

Özlü sözler, hem söylenişlerindeki güzellik, hem de iletilerindeki özgünlük yönünden etkiler insanları. Bu nedenle iletileri hep doğru ve yaşamın genel kuralı sayılır. Oysa içlerinde bir bölümü zaman aşımına uğramış, yani yaratılan çağdaki anlamlarını yitirmişlerdir. Bugünün anlayışına uymamaktadır. Bunlar belirlenirse bunları görüşlerini doğrulamakta kullanan, bunlara sığman kişileri yanılgılardan korumuş oluruz.

Özlü sözlerin kimisi zaman aşımına uğramıştır dedik. Kimi de doğrudan yanlış doğmuştur. Bunlar da özlüdür ve güzel söylenmiştir. Güzel; ama zehirli çiçekler ve böcekler gibidir. Sonuçlan kötü olur. Artık birilerinin bu tür sözleri birbirinden ayırt etme ve toplumun dikkatini çekme zamanı gelmiş ve geçmektedir bile.

Şimdi birileri "evet; ama..." diye, bu sözlerin bizim algıladığımız gibi olumsuz anlam taşımadıklarını, bunların bir ironi olduğunu ve bunları kullananları alaya aldığını ve bunların bazı yanlışlıklan dile getirip "böyle olmayın" demek istediklerini ileri sürecekler ve bunları kullananlara destek çıkacaklar. Gelin bu sözlerden birkaçına bakalım. Acaba bir ironi mi; yoksa bir öğüt verme amacı güttüklerini mi görelim. Korumaya, kurtarmaya bakalım söyleyenleri:

Örnekler:

• Devlet malı deniz, yemeyen domuz
• Bal tutan parmağını yalar.
• Denize düşen yılana sarılır.
• İyiliğe iyilik olsaydı, koca öküze bıçak olmazdı.
• Kadının karnından sıpayı, sırtından sopayı eksik etme.

3. Güzel Sözler

Özdeyişlere benzeyen; ancak iletileri yanlış ya da tartışmalı sözlerdir.

Örnekler:

• Savaş uyuşukluğun ilacıdır. (Eflatun)
• Sanat, gerçeği yansıtan aynadır. (Stendhal)
  

Atasözleri ile Özdeyişleri doğru anlayabilmek:

• Cümle vurgusunu dikkate almak
• Mecaz anlam kazanmış sözcük varsa gerçek anlamlarını bulmak
• Bilime, genel ahlak ilkelerine ve insanlığın benimsediği genel doğrulara ters düşmemek
• Bir öğüt verdiklerini ya da uyarıda bulunduklarını unutmamak gerekir.

Söylenceler ile güzel sözleri doğru anlayabilmek için:

• Cümle vurgusunu dikkate almak
• Mecaz anlam kazanmış sözcük varsa gerçek anlamlarını bulmak
• Bunlardan olumlu mesaj çıkarmaya çalışmamak gerekir.