| Fiillerde Kip |
|
Eylemin gerçekleşmesi, zaman kavramı içinde mümkündür. Zaman içinde eylem ya gerçekleşerek olup bitmiştir; ya gerçekleşmektedir, henüz bitmemiştir; ya da sözün söylenmesinden sonraki bir zaman diliminde gerçekleşecektir. Eylemin gerçekleşmesi bir dilek biçiminde ifade ediliyor da olabilir. Dileklerde de örtülü bir gelecek zaman anlamı vardır. Fiilin gösterdiği kılış, durum veya oluşun zamana bağlı olarak nasıl gerçekleştiğini veya gerçekleşeceğini gösteren söyleyiş kalıplarına kip adı verilir.
Türkçede kipler nitelik yönünden ikiye ayrılır: haber (bildirme) kipleri ve dilek (tasarlama) kipleri.
Kiplerin alt türleri belli eklerle yapılır. Her alt türün kendi eki vardır. Bu eklerin kullanılışına göre de -biçim açısından- kipleri ikiye ayırıyoruz:
1) Basit kip (basit çekim, basit zaman): Fiilin tek kip ekiyle çekimlenişidir: gel-di, gel-miş, gel-se... 2) Birleşik kip (birleşik çekim, birleşik zaman): Fiilin iki kip- eki alarak çekimlenmiş biçimidir: gel-miş-ti, gel-miş-se, gel-(i)yor-du, gel-meli-(y)di...
BASİT KİPLER
I) Haber (Bildirme) Kipleri
Eylemin yapıldığını, yapılıyor olduğunu ya da yapılacağını zamana bağlayarak bildiren kiplerdir.
a) Bilinen (-di'li) Geçmiş Zaman: "-di" (-di, -dü, -du, -ti, -ti, -tü, -tu...) eki ile yapılır. Eylem sözden öncedir; söz söyleyen, eylemi görmüştür ya da yapıldığından emindir.
* Dün epeyce kar yağdı. (Görülmüş) * Ayak sesleri yaklaşıyor, geldiler. (Duyularla kesinleşmiş) * Cumhuriyet 1923'te kuruldu. (Bilimsel kesinlik)
Bu kipin, diğer çekim ekleriyle birlikte çekimleri:
b) Öğrenilen, Duyulan (-miş'li) Geçmiş Zaman: "-miş" (-mış, -müş, -muş) ekiyle çekimlenir. Eylem başkasından duyulmuş ya da olup bittikten sonra fark edilmiştir.
* Çanakkale'ye dün epeyce kar yağmış (Başkasından öğrenilmiş.) * Masada uyuyakalmışın. (Bilinçsiz gerçekleşmiştir.) * Ben görmeyeli epey büyümüşsün. (Sonradan algılamayla fark edilmiştir.) * Keloğlan birde bakmış ki... (Masal üslubu. Masal ve fıkra anlatım biçiminde de "başkasından öğrenilme" anlamı vardır.) * Nasrettin Hoca Timur'a demişçi... (Fıkra üslubu)
Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimleri:
Olumlu ve olumsuz soru: Yazmış mı? Yazmamışlar mı?
c) Şimdiki Zaman: "-yor" [-(i)yor, -(ı)yor, -(ü)yor, -(u)yor] ekiyle çekimlenir. Eylemle söyleyiş aynı anda gerçekleşmektedir. Eylem henüz tamamlanmamıştır.
* Babam odasında kitap okuyor. * Bakın, kar nasıl da yağıyor.
Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:
Olumlu ve olumsuz soru: yazıyor musun? Yazmıyor musunuz?
d) Gelecek Zaman: "-ecek" (-acak)" ekiyle çekimlenir. Eylem, söyleyişten sonra gerçekleşecektir.
* Yarın hastaneye gideceğim. * Başına öyle çoraplar öreceğim ki cin çarpmışa dönecek. * Şu adam biraz sonra ağaçtan düşecek. * Bu toplantıya onu çağırmayacağız.
Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:
Olumlu ve olumsuz soru: Yazacak mısın? Yazmayacaklar mı?
e) Geniş Zaman: "-r" [-(i)r, -(ı)r, -(ü)r, -(u)r, -(e)r, -(a)r] ekiyle çekimlenir. Her üç ana zamanı içine alacak genişliktedir. Genel yargıları anlatmakta da işe yarar.
* Akşamları kitap okurum. * Her yaz köyümüze gideriz. * Kuşlar uçar, solucan yeraltında yaşar. * Meyveli ağacı taşlarlar.
Bu kipin, diğer çekim ekleriyle birlikte çekimi:
Olumlu ve olumsuz soru: Yazar mısın? Yazmaz mısınız?
II) Dilek (Tasarlama) Kipleri
Eylemin yapılmasını dilek olarak anlatan kiplerdir. Bunlarda özel bir zaman anlamı yoktur. Ancak, hepsinde bir gelecek zaman ayırtısı, tasarlama anlamı sezilir.
a) Gereklilik Kipi: "-meli" (-malı) ekiyle çekimlenir. İşin yapılması ya da yapılmaması gerektiğini bildirir.
* Yarın mutlaka dershaneye gelmeli. * Çalışmadan olmayacağını artık anlamalısın. * Yükselmeli, dokunmalı, alnın semalara.
Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:
Soru ve olumsuz soru: Yazmalı mıyım? Yazmamalı mısınız? Yazmamalılar mı?
Not: Cümleye gereklilik anlamı, bazı sözcüklerin anlamlarından yararlanılarak kazandırılabilir.
* Yarın dershaneye gelmem gerekiyor. (Şimdiki zaman çekimli) * Çalışmak zorundayım. (Yüklem, ek eylem almış isim soylu sözcük) * Yazmanız gerek (Geniş zaman çekimli)
b) Dilek-Koşul (Dilek-Şart) Kipi: "-se" (-sa) ekiyle çekimlenir. Bir eylemin gerçekleşmesi için gerekli olan öteki eylemi bildirir. Koşullu yargılar yan yargı gibidir, yarım izlenimi uyandırır. Arkasından tamamlayıcı asıl yargı gelir.
* Biraz daha beklesek otobüse binerdik. * Çiçeği biraz sulasanız yeşerir.
Koşul anlamından uzaklaştığı durumlar da vardır.
* Bu işte bir bit yeniği var ama nasıl anlasak? * Dünya yıkılsa umurunda değil. * Ne verseler ona razı olacağız.
Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:
Soru ve olumsuz soru: Söylesem mi, söylemesem mi?
c) İstek Kipi: "-e" (-a) ekiyle çekimlenir. Eylemin yapılmasının istendiğini anlatır. Öğütlerin, direktiflerin anlatımına uygundur. II. ve III. kişi için kullanıldığında emir kipine yaklaşır. Günümüzde bu kişiler (II. ve III. tekil-çoğul kişiler) pek kullanılmamaktadır.
* Kendimize güvenelim, çalışalım; sonra övünelim. * İyilik edelim, iyilik bulalım.
Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:
Soru ve olumsuz soru: yazayım mı? Yazmayalım mı?
d) Emir (Buyuru, Buyruk) Kipi: Belli bir eki yoktur. Her fiilin Çekimsiz biçimi II. tekil kişi için emir çekimidir: otur, yaz, ye, konuş... III. kişi için "-sin" ve "-sinler" ekleri kullanılır.
Asıl kullanımı emirleri, direktifleri bildirmek içindir. Dilekleri rica, dua, yalvarma biçimlerinde de ifade eder.
* Yere yatın! (Gerçek emir) * Biraz sabırlı ol. (Öğüt, tavsiye) * Lütfen biraz daha bekleyin. (Rica) * N'olur bize acıyın! (Yalvarma) * Ya Rab; sen benim yüzümü kara çıkarma! (Dua)
Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:
I. kişinin yerinde gerektiğinde istek çekimi kullanılır: Yazayım, Yazalım.
Emir kipinin olumsuzu, sorusu, olumsuz sorusu da kullanılır: Yazma, Yazmayın; Yazsın mı? Yazmasınlar mı?
ÖRNEK SORU: Aşağıdaki dizelerin hangisinde yüklem, "istek kipi ikinci tekil kişisiyle" çekimlenmiştir? A) En ırak yollar bir yakın olsa B) Benim de bir evim olsa C) Kızılırmak parça parça olasın D) Dostum Lokman Hekim olsa E) Şimdi bir kuş olsam, dalına konsam Cevap: C
ÖRNEK SORU: Aşağıdaki dizelerin hangisinde yüklem gereklilik kipindedir? A) Çınar yeşili sundurmamda / Bakmalıyım ayçiçeği tarlasına B) Akçakavaklar ıslanırken / Örter bizi güz ananın yaprakları C) İşte duruyor bir çocuk / Mürdüm eriği gözleriyle D) Bir yüce dağdan bir yüce dağa / Dikmişim ışıklı direklerimi E) Kırmızı alıç boncuğunu / Alıp dizdim sevginin ipliğine (ÖSS - 1992) Cevap: A
UYGULAMA: Ruhumun vahyini duysam da geçirsem taşına Sonra gök kubbeyi alsam da rida namıyla Kanayan lahdine çeksem bütün ecramıyla
O bunca yıl çalışıp alnının teriyle seni nasıl büyüttü? Bugün sen de kendi kardeşini
Yetim bırakmayarak besleyip büyütmelisin.
Yukarıda M. Akif Ersoy'un şiirlerinden alınmış dizeler bulunmaktadır.
Bu dizelerde dilek kipleriyle çekimlenmiş eylemleri bulunuz ve ek - kök ayrımı yaparak inceleyiniz.
Yorumlar (7)
  yazar berat can 12365, Kasım 07, 2010
Çok güzel olmuş,ben çok beğendim. Bu yazılar çok güzel. Yazdığınız için teşekkürler.
Yorum yaz
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Bu yorumun beslemesine abone olun
Edebiyat Forum
Kayıt - Giriş
