Ünsüz Yumuşaması (Değişimi)

"Sessiz değişimi" ya da "sessiz yumuşaması" olarak da bilinir. 

Türkçede sözcük sonlarında süreksiz yumuşak harfler (b, c, d, g) bulunmaz; bu ünsüzlerin sert karşılıkları olan "p, ç, t, k" bulunur.

Ağaç, dört, kıraç, dolap, ayak, ekmek...

* Bazı sözcüklerin sonunda "b, c, d, ğ" ünsüzleri buluna­bilir.

"Ad, sac, yağ, ağ, yad, hac, ab..."

"p, ç, t, k" sert ünsüzleri ile biten sözcüklere ünlü ile başlayan ekler geldiğinde bu ünsüzler yumuşayarak "b, c, d, g, ğ" olur.

• ç-c olur: ilaç -> ilacı, ağaç -> ağaca
• k-ğ olur: çocuk -> çocuğu, durak -> durağa
• p-b olur: kitap -> kitaba, çorap -> çorabı
• t-d olur: söğüt -> söğüdü, ağıt -> ağıdı

"p, ç, t, k" sert ünsüzleri iki ünlü arasında kalınca yumuşak ünsüzlere döndükleri için, bu kural;

"İki ünlü arasında kalan sert ünsüz yumuşar." biçi­minde de verilebilir.

Bazı durumlarda ünsüz yumuşamasına aykırı kullanımlar ortaya çıkar. Şu durumlarda ünsüz yumuşaması olmaz:

* Tek heceli sözcüklerden sonra ünlüler geldiğinde, yumuşama genellikle olmaz.

"at-ı,  çöp-e,  ot-u,   it-i,  ak-ı, tek-i,  kırk-ı,  kork-u,  sap-ı, yap-ı, üç-ü, saç-ı..."

* Ancak kimi tek heceli sözcüklerde yumuşama olayı gerçekleşir.

• çok-u çoğu,  cep-e cebe
• gök-ü göğü, taç-ı tacı
• geç-ik gecik-(mek)

 * "Ak" ve "aç" gibi bazı sözcükler, çekim eki geldiğinde yumuşamaz, yapım eki eklendiğinde yumuşar.

• ak-ı       akı (yumurtanın akı)
• aç-ız    açız
• ak-ar  ağar-(mak)
• aç-ık  acık-(mak)

* Sert ünsüzle biten özel isimlere ünlüyle başlayan ekler geldiğinde sözcüğün sonundaki sert ünsüz yumuşamaz. (Söyleyişte yumuşar.)

• Mehmet-e Mehmet'e
• Pamucak-a Pamucak'a
• Irak-ı Irak'ı

* Sert ünsüzle biten yabancı asıllı sözcüklere ünlü ile baş­layan ek geldiğinde bu sözcüklerin sonundaki sert ün­süzler de yumuşamaz.

• kaset-i kaseti, millet-e millete
• kast-et kastetmek, piramit-i piramiti
• hukuk-u hukuku, pilot-a pilotu...

* "-t, -it, -it" yapım ekiyle türetilmiş sözcüklerde de genel­likle yumuşama olmaz.

taşıt-a, kanıt-ı, anıt-ın, konut-u, karşıt-ı, yanıt-ı...

"Geçit" sözcüğü ek aldığında, sondaki "t" yumuşar:

geçit-i geçidi.

* "-t" eki çatı eki olarak kullanıldığında da yumuşama olmaz:

"anlat-an, korkut-ucu, dedirt-en, okut-ur, taşıt-ır..."

* Ünsüz yumuşaması, genellikle iki ünlü arasında kalan sert ünsüzün yumuşaması şeklinde olur.

* Sonu "nk" ya da "rt" ile biten sözcükler ünlü ile biten ek aldığında bu sözcüklerin sonundaki "k" ve "t" yumuşayıp "g" ve "d" olur.

• cenk-e cenge                                denk-i dengi
• renk-i rengi                                 çelenk-i çelengi
• art-ı ardı                                     dert-i derdi
• dört-ü dördü

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili kelimelerin hangisi "ünsüz değişimi"ne örnek olamaz?

A)    Böbreğinin birini ameliyatla aldılar.

B)    Çoğunun ruh sağlığı bozulmuştu.

C)   Sabahları balığa çıkarlar.

D)   Bu havada dağa tırmanmak istiyorum.

E)    Hadi seni yemeğe götüreyim.

(1986/ÖYS)

Yanıt: D