-
Olay çevresinde gelişen edebi metinler göstermeye bağlı ve anlatmaya bağlı edebi metinler olarak iki bölümdür.
-
Göstermeye bağlı edebi metinler geleneksel ve modern tiyatro olarak ikiye ayrılır.
-
Geleneksel tiyatromuz; Karagöz, orta oyunu, meddah ve köy seyirlik oyunlarından oluşur,
-
Modern tiyatro; trajedi, komedi ve dram olmak üzere üç bölümdür.
-
Anlatmaya bağlı edebi metinler içinde masal, destan, halk hikâyesi, mesnevi, manzum hikâye, öykü, roman gibi türler vardır.
-
Anlatmaya bağlı edebi metinlerin oluşumunda dönemin zihniyeti (dinsel, siyasal, toplumsal, ekonomik, sivil ve askeri koşullar) etkili olur.
-
Anlatmaya bağlı türler belirli bir yapıya sahiptir. Yapı öğesini de olay örgüsü, kişiler, mekân ve zaman unsurları oluşturur.
-
Olay örgüsü, birbirini izleyen olayların serim-düğüm-çözüm planı içinde kurgulanmasıyla oluşturulur.
-
Kişiler; olayları yönlendiren ve çok boyutlu anlatılan karakter ve belli bir grubu, mesleği, zihniyeti temsil eden tek yönlü tiplerden oluşur.
-
Anlatı türlerinde olayın geçtiği, gerçekleştiği ortama mekân denir.
-
Anlatmaya bağlı türlerde olayın etrafında oluştuğu temel konuya tema denir.
-
Temayı oluşturan ana unsur, çatışmadır.
-
Anlatmaya bağlı edebi metinlerde dil, anlatıcının isteğine veya amacına göre yalın ya da süslü olabilir.
-
Anlatım 1. tekil kişinin ağzından yapılıyorsa, metin kahraman anlatıcının bakış açısı ile yazılmıştır.
-
Anlatım 3. tekil kişinin ağzından yapılıyor ve yazar kahramanlara hükmediyor, onların iç dünyalarına giriyorsa ilahi bakış açısı söz konusudur.
-
Anlatım 3. tekil kişinin ağzından yapılıyor ve yazar olayları kamera tarafsızlığıyla anlatıyor, kendini gizliyorsa gözlemci anlatıcının bakış açısı kullanılmıştır.
-
Anlatı yazarları, kendilerinden önceki ve çağdaş yazarlardan etkilenirler ve bu da edebi metinlerde gelenek kavramı ile açıklanır.
-
Bir metnin, konusu, teması, yapısı, öğeleri, dil ve anlatımı, bağlı olduğu gelenek düşünülerek çözümlenmesine metnin yorumu adı verilir.
-
Yazarın inançları, beğenileri, tutkuları, estetik değerlerinin eserlerine yansıması, metin-yazar ilişkisini ortaya koyar.
-
Bilinmeyen bir yerde, bilinmeyen bir zamanda, bilinmeyen kişilerin başından geçen olağanüstü olayları anlatan türe masal denir.
-
Masallar üç bölümden oluşur: Başlangıç tekerlemesi, asıl masal bölümü, dilek bölümü.
-
Masallar anonim ürünlerdir, hatta çoğu, zamanla evrenselleşip tüm ulusların malı olmuştur.
-
Dünyanın bilinen ilk masal yazarı, Eski Yunanlı Aisopos (Ezop) tur.
-
Ulusların yaşamında derin izler bırakan savaş, göç, kıtlık gibi olayların etkisiyle oluşmuş, uzun, manzum kahramanlık hikâyelerine destan denir.
-
Sahibi bilinmeyen anonim destanlara doğal destan, yaratıcısı bilinenlere yapma destan denir.
-
Doğal Türk destanları sırasıyla şunlardır: Saka Türklerine ait Alp Er Tunga ve Şu destanları; Hun Türklerine ait Oğuz Kağan destanı; Göktürklere ait Ergenekon ve Bozkurt destanları; Uygur Türklerine ait Göç ve Türeyiş destanları
-
İslamiyet'ten sonra ise Er Manas, Cengiz Han, Battal Gazi, Timur, Danişment Gazi, Köroğlu destanları oluşmuştur.
-
Konuları aşk ya da kahramanlık olan, kaynağını gerçek yaşamdan alan, âşık denilen halk ozanlarınca anlatılan anonim halk ürünlerine halk hikâyesi denir.
-
Divan edebiyatında düzyazı pek kullanılmadığından, uzun anlatı gerektiren konular mesnevi nazım biçimiyle yazılırdı.
-
Dünyaya İran'dan yayılan mesnevi türü; her beyti kendi arasında uyaklı olan, aruzun kısa kalıplarıyla yazılan çok uzun bir şiir türüdür.
-
Türklerin yazdığı ilk mesnevi Yusuf Has Hacip'in yazdığı Kutadgu Bilig'dir,
-
Bir olayın manzume (şiir) biçiminde öyküleştirilmesine manzum hikâye denir.
-
Yaşanmış ya da yaşanması mümkün bir olayı, olguyu, durumu; kişi, zaman, yer öğeleriyle sınırlandırarak anlatan kısa edebi yazılara öykü (hikâye) denir.
-
Dünyada çağdaş ilk öykü örneklerini Boccacio, "Decameron" adlı eseriyle vermiştir.
-
Ülkemizde ilk öykü örnekleri Ahmet Mithat Efendi'nin yazdığı Letaif-i Rivayet, Samipaşazade Sezai'nin yazdığı Küçük Şeyler'dir.
-
Belli bir planı olan klasik öykülere olay öyküsü denir ve dünyadaki temsilcisi Guy de Maupassant, ülkemizdeki temsilcisi Ömer Seyfettin'dir.
-
Yaşamın bir kesitini konu alan, klasik öykü planı olmayan öykülere durum öyküsü denir ve dünyadaki temsilcisi Anton Çehov, ülkemizdeki temsilcileri Sait Faik Abasıyanık ve Memduh Şevket Esendal'dır.
-
Yaşanmış ya da yaşanması mümkün olayları, yer ve zaman göstererek ele alan, kalabalık kadrolu, uzun nesir eserlere roman denir.
-
Dünyada modern ilk roman, İspanyol yazar Miguel De Cervantes tarafından yazılan Don Kişot'tur.
-
Ülkemizde ilk roman çevirisi, Tanzimat Dönemi'nde Yusuf Kamil Paşa tarafından Fransız yazar Fenelon'dan çevrilen Telemak adlı eserdir.
-
İlk yerli romanımız ise Şemsettin Sami tarafından yazılan Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat (1872) adlı eserdir.
-
İlk edebi romanımız İntibahı ve ilk tarihi romanımız Cezmi'yi Namık Kemal yazmıştır.
-
İlk realist romanımız, Recaziade Mahmut Ekrem tarafından yazılan Araba Sevdası'dır.
-
İlk natüralist roman Zehra ve ilk köy romanı Karabibik, Nabizade Nazım tarafından yazılmıştır.
-
İlk psikolojik roman Eylül ise Servet-i Fünun sanatçısı Mehmet Rauf tarafından yazılmıştır.
-
Romanlar, konularına göre sosyal, tarihi, belgesel, polisiye, egzotik, biyografik roman ve serüven, tahlil, yığın romanı biçiminde türlere ayrılır.
-
Edebi akımlara göre ise klasik, romantik, realist, natüralist, sürrealist roman gibi adlar alır.
-
İnsan yaşamını sahnede canlandırma sanatına tiyatro denir.
-
Tiyatro, Eski Yunan'da Bağ Bozumu Tanrısı Dionysos adına yapılan törenlerden, 2500 yıl önce doğmuştur.
-
İlk tiyatro türleri tragedya ve komedyadır. Tragedya yaşamın acıklı yönlerini, komedya ise gülünç yönlerini anlatır.
-
Daha sonra acıklı ile gülünç olanı birleştiren dram türü ortaya çıkar. (19. yüzyıl)
-
Çağdaş tiyatro ise absürd ve epik tiyatro kollarına ayrılır.
-
Absürd tiyatro, geleneksel tiyatronun kurallarını hiçe sayan, saçma denilebilecek bir kurgu ve anlamsız sayılabilecek diyaloglarla mesaj vermeye çalışır.
-
Epik tiyatro Brecht tarafından geliştirilmiştir. Dekor, kostüm gibi öğeleri en aza indiren, seyircinin oyuna kapılmasını önlemeye çalışan bir anlayıştır.
-
Müzikli tiyatro ise opera, operet, bale, revü, skeç gibi türlere ayrılır. Bunlar, genel olarak müzikli, şarkılı, danslı tiyatro türleridir.
-
Türk tiyatrosu, geleneksel ve modern tiyatro kollarına ayrılır.
-
Geleneksel tiyatromuzda köy seyirlik oyunları, Karagöz, meddah ve orta oyunu türleri yer alır.
-
Köy seyirlik oyunları, köylerimizde düğün, sünnet gibi törenlerde köylüler tarafından oynanan basit yapılı oyunlardır.
-
Meddah, elinde sopası ve mendiliyle öyküler anlatıp taklitler yapan bir adama dayalı tek kişilik bir oyundur.
-
Orta oyunu sahne ve dekoru olmadığından ortada oynanan, kahramanları Kavuklu ile Pişekâr olan, tuluata (doğaçlama) dayalı bir oyundur.
-
Karagöz, deriden kesilen birtakım tasvirlerin ışık yardımıyla perdeye yansıtılarak oynandığı, kahramanları Karagöz ve Hacivat olan bir oyundur.
-
Modern Türk tiyatrosu, Tanzimat Dönemi'nde Şinasi'nin yazdığı Şair Evlenmesi adlı ilk yerli tiyatro eserimizle başlar.
Bu yorumun beslemesine abone olun
