Nazım Biçimi

Konu

Ölçü

Nazım Birimi

Beyit Sayısı

Uyak Örgüsü

Diğer Özellikler

 

 

 

GAZEL

Aşk, doğa, şarap, güzellik, kadın

Aruz

Beyit

5-15

aa

bb

cc

• Ä°lk beytine matla, son beytine makta, ikin­ci beytine hüsn-i matla; en güzel beytine beyt-ül gazel; beyitleri arasında konu bir­liÄŸi olanlara yek-ahenk, hem konu, hem ahenk birliÄŸi olanlara yek-avaz gazel de­nir, içerik olarak halk edebiyatındaki koş­manın benzeridir.

 

 

 

 

 

MÃœSTEZAT

AÅŸk, savaÅŸ, doÄŸa, ÅŸarap

Aruz

Beyit (Bir uzun bir kısa beyitlerin art arda sıralanmasıyla oluşur)

-------------a

-----(a)

-------------a

-----(a)

a(a)a(a)

b(b)b(b)

c(c)c(c)

 

Parantez içindekiler kısa dizelerdir.

• Bir gazeli oluÅŸturan beyitlerdeki dizelerin ara­sına kısa dizeler eklenerek oluÅŸturulan na­zım biçimidir. Anlam uzun dizede baÅŸlar kısa dizelerin ikincisin sonunda tamamlanır.
• Müstezat aslında biri uzun, diÄŸeri kısa di­zelerden oluÅŸmuÅŸ iki gazelin iç içe geçiril­mesiyle oluÅŸan nazım ÅŸeklidir.
• Olay çevresinde geliÅŸen divan edebiyatı ürünleri mesneviyle yazılmıştır.

 

 

 

MESNEVÄ°

Her tür konu işlenir. (aşk, felsefe, dini-tasavvufi, didaktik)

Aruz (kısa kalıplar)

Beyit

Konunun uzunluğuna göre değişir.

aa

bb

cc

dd

ee

• Bu türde, bir olay (dinî, aÅŸk..) hikâye edilir. BeÅŸ mesneviden oluÅŸan kitaba hamse denir.
• Uzun aÅŸk hikâyeleri mesnevi ÅŸeklinde ya­zılır: Leyla ile Mecanun, Ferhat ile Åžirin, Yusuf ile Züleyha...

 

 

 

KASÄ°DE

Din ve devlet büyüklerine övgü ve hiciv, Tanrı birliği, Peygamberlere övgü, Tanrı'ya yalvarma

Aruz

Beyit

31-99

aa

xa

xa

• Kasidenin bölümleri Nesib ya da teÅŸbib (tasvir), girizgah (giriÅŸ), medhiye (övgü), fahriye (ÅŸairin kendisine övgü), tegazzül (gazel), dua: Åžairin adının geçtiÄŸi beyte, taç beyit, en güzel beyte beytül kasid denir, ilk beyte matla, son beyte makta denir.

 

 

 

KIT'A

Felsefe ve toplumsal düşünceler, nükte, yergi

Aruz

Beyit

En az 3, en çok 12 beyit.

xa

xa

xa

• Dörtlükle kıt'a aynı ÅŸey deÄŸildir. Dörtlük halk edebiyatına aittir. Kıt'a nazım ÅŸeklidir, ama dörtlük nazım birimidir.
• Åžairler kıf alarda genellikle mahlas kullanmazlar.
• Matla ve makta beyti olmayan gazele benzer.

BENT SAYISI TEK OLANLAR  (TEK DÖRTLÜKTEN OLUŞANLAR)

Nazım Biçimi

Konu

Ölçü

Nazım Birimi

Bent Sayısı

Uyak Örgüsü

Diğer Özellikler

RUBAÄ°

Felsefi tasavvufi düşünceler, dünya görüşü, aşk.

Aruz (kendine özgü 24 kalıbı var)

Tek dörtlük

1

aaba

• En tanınmış ÅŸairi Ä°ran edebiyatında Ömer Hayyam (11 -12. yy.)'dır. Divan edebiyatın­da Azmizade Haletidir.

TUYUÄž

Felsefi konular.

Aruz

Tek dörtlük

1

• aaba

• Halk edebiyatından divan edebiyatına maninin karşılığı olarak geçmiÅŸtir.
• En tanınmış ÅŸairi Kadı Burhaneddin'dir Di­van edebiyatına Türkler tarafından kazandı­rılmış milli bir nazım ÅŸeklidir.

BENT SAYISI BÄ°RDEN FAZLA OLANLAR (MUSAMMATLAR)

ÅžARKI

Aşk, sevgili, içki, doğa, eğlence

Aruz

Bent (dörder dizelik bentler)

3-5

aaaa

bbba

 

veya

 

abab

ccca

• Halk edebiyatından divan edebiyatına tür­künün karşılığı olarak geçmiÅŸtir. Bestelen­mek için yazılır. Üçüncü dizesine miyan, dördüncü dizesine -tekrarlanırsa- nakarat denir. Divan edebiyatına Türkler tarafından kazandırılmış, milli bir nazım ÅŸeklidir. En ta­nınmış ÅŸairi Nedim'dir.

MURABBA

Başta felsefe ve aşk olmak üzere birçok konuda yazılabilir.

Aruz

Bent

3-7

aaaa

bbba

 

• Musammatın bir çeÅŸididir. Åžarkının beste­lenmemiÅŸ biçimidir.

TERKÄ°B-Ä° BENT

Dini, felsefi, tasavvufi düşünceler, toplumsal yergi, talihten hayattan şikâyetler, ölüm...

Aruz

Bent (Her bent 5 ya da 10 beyitten oluÅŸur.)

5-10 bent

aa, xa, xa...

 

Gazelin uyaklanma biçimi de kullanılabilir.

• BaÄŸdatlı Ruhi, Baki ve Ziya PaÅŸa Terkb - i Bend'in en tanınmış ÅŸairleridir.
• Vasıta beyitleri her bentten sonra deÄŸiÅŸir.

TERCÄ°-Ä° BENT

Din, doÄŸa, yaÅŸam

Aruz

Bent (5-10 beyitlik bentler)

5-10 bent

aa, xa, xa...

• Terkib-i bent'ten farkı ÅŸudur:
• Bentler arasında vasıta beyitlerinin ya uyakları ya da vasıta beyitleri aynen tekrar edilir.

MUHAMMES

Her konuda yazılabilir.

Aruz

Bent (BeÅŸer dizelik bentler)

4-7 bent

aaaaaa(n)

bba(n)a(n)

ccca(n)a(n)

• Ä°lk bendin esas kafiyesi diÄŸer bendlerin beÅŸinci mısralarında devam ederse böyle muhammeslere müzdevic muhammes denir. Birinci bendin sonundaki mısra ya da beyit her bentte aynen tekrar edilirse buna da mütekerrir muhammes denir.

TERBÄ°

(Dörtleme)

Her konuda yazılabilir.

Aruz

Bent (dörder dizelik)

5-7

(aa) aa

(bb) ba

(cc) ca

• Bir gazelin ya da kasidenin her beytine üstte olmak üzere ikiÅŸer mısra eklemek suretiyle murabba elde edilebilir. Buna terbi denir Eklenenler ölçü ve uyaÄŸa uy­mak zorundadır.

TAHMÄ°S

(BeÅŸleme)

Her konuda yazılabilir.

Aruz

Bent (beÅŸer dize)

5-7

(aaa) aa

(bbb) ba

(ccc) ca

• BaÅŸkasına ait bir gazelin her beytinin üzerine üçer mısra eklenerek gazeli mu­hammes haline getirmektir. Eklenen mısraların vezin, kafiye ve anlamca gazele uyması gerekir.

TARDÄ°YE

Her konuda yazılabilir.

Aruz

Bent (beş mısra)

5-7

aaaab

ccccb

• Muhammesten ayrıldığı en önemli nokta, ÅŸudur: Tardiyede bendlerin beÅŸinci mıs­raları kendi aralarında kafiyelenir. Yani son mısralar bendin ilk dört mısrasıyla kafiyeli deÄŸildir.

TAÅžTÄ°R

(BeÅŸleme)

Her konuda yazılabilir.

Aruz

Bent

5-7

(a)aaa(a)

(b)bbb(a)

• Bir gazelin beyitlerinin üstüne baÅŸka ÅŸair tarafından aynı ölçü ve uyakla üçer dize­nin eklenmesiyle oluÅŸur.