Bir sanatçının, sanat veya düşünce yapıtının (şiirin, romanın, heykelin, filmin vb.) ya da herhangi bir konunun gerçek değe­rini belirleme amacıyla yapılan inceleme sonucunun anlatıldığı yazılara eleştiri denir. Türk edebiyatına eleştiri Tanzimat döne­minde gelmemiştir. Bundan önce de tenkid adıyla edebiyatımız­da yazılar yazılmıştır. Ancak Batılı anlamda eleştiri, yani edebî eleştiri Tanzimat döneminde boy göstermeye başlamıştır.

 

Tanzimat döneminde ilk eleştiri örneği olarak Tasvir-i Efkâr ile Ceride-i Havadis arasında "Mesele-i Mebhûsatün anha" üze­rine yapılan yazışmalar gösterilir. Arapça bir kural üzerine yapı­lan bu tartışma, basit de olsa savunulan görüşlerin karşılıklı olarak ortaya konması bakımından dikkat çekici niteliktedir. An­cak Tanzimat döneminde gerçek eleştiri örneklerini Namık Kemal ve Ziya Paşa, eski edebiyat geleneğini eleştirerek verir. Namık Kemal, "Bahâr-ı Dâniş" ve "Mukaddime-i Celal"de Di­van edebiyatını eleştirir. Ziya Paşa da "Şiir ve İnşa" adlı ma­kalesinde eski edebiyatı bir kalemde siliverir. Ancak daha son­ra Ziya Paşa, "Harabat" adlı eserinin önsözünde bu görüşlerini inlar eder. Bunun üzerine Ziya Paşa ile araları açılır ve Na­mık Kemal Ziya Paşa'nın Harabat adlı yapıtını "Tahrib-i Harabat"ta eleştirir. "Takip" de bu eleştirilerin devamı niteliğindedir.

 

Tanzimat edebiyatında Recaizade Mahmut Ekrem'in "Talim-i Edebiyat" adlı eserinin çıkışından sonra edebî eleştirilerin yo­ğun örneklerini görmekteyiz. 1880 sonrasında başlayan bu eleştiri hareketi Recaizade Mahmut ile Eihac İbrahim Efendi arasında görülür. Sonra eleştirinin konusu "eski-yeni" zeminine kayar ve Recaizade Mahmut - Muallim Naci tartışmaları baş­lar. Recaizade Mahmut Ekrem'in III. Zemzeme'nin önsözün­de, sonra Takdir-i Elhan'da hem eski edebiyat geleneğini hem de Muallim Naci'nin yazdıklarını eleştirmesi sonucunda bu iki sanatçı arasındaki tartışma alavlenir. Muallim Naci, Zemzeme'ye karşılık olarak Demdeme'yi yazar.

 

Bu dönemde Mizancı Murat Beyin Mizanda "Edebiyatımızın Numune-i İmtisalleri" başlığı altında Vatan yahut Silistre, Vus­lat ve Sergüzeşti eleştirdiğini görürüz.

 

Bu dönemde kafiye üzerine yapılan tartışmalar önemlidir. Bu tartışmalar Tercüman-ı Hakikat'te Muallim Naci'nin edebiyat sütunlarında yayımlanan şiirlerin altındaki değerlendirmelere uzanmaktadır. Hasan Asaf adlı gencin bir şiiri eleştirilirken söz, bu şiirdeki ses unsuruna bağlı kafiye yapısına getirilir. Bu kafi­ye tarzının geleneklere aykırı olduğu görüşü ileri sürülür. Bu yolda başlayan edebî eleştiri, Recaizade Ekrem'e yöneltilir ve onun da yazışmalara katılması ile edebiyat çevrelerinde geniş yankılar uyandıracak eleştiriler ortaya çıkar. Konunun kişisel­leştirilmesi ile bu tartışma kesilir. Bu eleştiri tartışmaları olumlu sonuçlar doğurmuştur. Bunun en önemlisi Servet-i Fünûn ede­biyatının bu tartışmadan sonra ortaya çıkmış olmasıdır.

 

Sonuçta Tanzimat döneminde ortaya konan edebî eleştiri ör­nekleri daha sonraki dönemlerde başarılı örneklerle edebiyatı­mızda varlığını sürdürülmüştür.

Yorumlar (2)

Bu yorumun beslemesine abone olun

...
yazar dadada, Åžubat 12, 2010

Tanzimat döneminde yapılan ilk eleştri Namık Kemal'in Tahrib-i Harabat adlı eseri midir?

• 
• +1
• 
• 

...
yazar Türkçeci yılmaz, Kasım 17, 2009

Güzel bilgi. Teşekkürler...

• 
• +0
• 
• 

Ä°sim

Yorum

daha küçük | daha büyük

E-posta ile takip (sadece kayıtlı kullanıcılar)

Yorum Ekle