"Tanzimat" dönemi; modern Avrupa düşünce ve yaşamının Türk Osmanlı Devleti'ne girmeye başladığı ve devlet örgütün­de bazı yeniliklerin yapıldığı bir dönem olarak kabul edilir. Tan­zimat, Osmanlı tarihinde, devletin batmasına kadar süren, dev­rimci bir niteliğe sahip olan başlı başına bir dönemdir. Osmanlı Devleti, 18. yüzyıldan itibaren çözülme ve çökme sürecine girdi. Bu gidişi durdurmak için 19. yüzyılda Mustafa Reşit Paşa, Os­manlı idare örgütünün kökünden değiştirilmesi gerektiğine ina­nıyordu. Bu inançla ortaya koyduğu yenilikleri, padişahın ağzın­dan kaleme aldığı ünlü bildirisiyle ortaya koydu. Gülhane Parkı'nda halkın dinlediği Tanzimat'ı padişah da kabul etti.

 

Tanzimat'ın Ana İlkeleri

Gülhane Hattı'nın ana ilkeleri, bugünkü dille şöyle özetlenebilir:

 

* Mahkemeler açıkça yapılacak, bunun neticesi olarak bir mahkemenin kararı olmadan hiç kimsenin özgürlüğüne dokunulmayacağı gibi herhangi bir cezanın uygulanması mümkün olmayacaktır. Mahkeme edilmeden kimse idam edilmeyecektir.

* Kimsenin can ve malına, namusuna mezhep farkı gözet­meksizin dokunulmayacak ve buna tarafımızdan tam bir emniyet garantisi verilecektir. Hristiyan ve Müslüman halk arasında mutlak bir hukuksal eşitlik sağlanacaktır.

* Ulema ve vezirler, suç işlediklerinde rütbe ve sıfatları nazara alınmayarak ceza kanunları hükümlerince yargılanacaktır.

* Hiç kimseden kanunsuz vergi alınmayacak ve vergi mükel­lefiyetinde malî iktidar göz önünde tutulacaktır.

* Süresiz ve keyfî askerlik usulü kaldırılarak yerine herkesi kapsayan bir yönetim uygulanacaktır.

* Rüşvet, kesin olarak kalkacak ve buna cesaret edenler şid­detle cezalandırılacaktır.

* Devlet işleri hakkında yapılacak toplantılarda, iştirak eden­ler fikirlerini özgürce ve çekinmeden söyleyebileceklerdir. Hükümdar, bizzat kendisi bu kurallara uymayı ve bunlara aykırı davranmamayı kabul ettiği gibi, bilginler ve devlet büyükleri de bu konuda yemin edeceklerdir.

 

Tanzimat'la Türk toplumunda ilk özgür düşünce­nin tohumları atılmış bulu­nuyordu. Özgürlük düşün­cesinin ilk kaynaklandığı yerlerden biri, Fransa ol­muştu. Fransız halkı, hü­kümetlerini tabandan ge­len itici bir güçle, devrimlere zorlamıştı. Osmanlı Devleti'nde ise, bunun tam tersi oluyor, devrim te­peden geliyordu. Tanzimat Fermanı'nın ilanıyla siya­set, idare, eğitim alanların­da Batı uygarlığına res­men katılmış oluyorduk. Toplumumuza yeni bir ha­yat, yeni bir düşünme biçi­mi geliyor, devlet kurumları Batı'ya göre yeniden düzenleniyor­du. Tanzimat Fermanı ile Osmanlı padişahı ilk kez kendi gücü­nün üstünde kanun gücü olduğunu kabul etmiştir. Padişahın yetkileri ve hakları sınırlandırılmıştır. Tanzimat Fermanı, Osman­lı Devleti'nin anayasal düzene geçişinin ilk aşamasıdır. Tanzi­mat Fermanı ile ilk kez insan hakları konusunda yenilikler ya­pılmıştır. Tanzimat devrinde 1845, 1847 ve 1849 tarihli iradeler ile 1858 tarihli Arazi Kanunnamesi toprakta özel mülkiyete ge­çişi sağladı. 1840 ve 1851 tarihlerinde hazırlanan ceza kanun­larıyla Batılı hukuk anlayışı Osmanlı ülkesine girdi. Yeni bir ad­liye teşkilatı kuruldu, bunlar şer'î dâvaların dışında kalan davalara bakacaklardı.

 

Rüştiye mektepleri açıldı. Eğitim işlerini bir programa bağla­mak amacı ile Muvakkat Meclis-i Maarif adlı bir komisyon ku­ruldu. Maarif-i Umumiye Nezareti kuruldu, 1846'da Darülfünun'un (üniversite) temeli atıldı. Rüştiye mekteplerine öğretmen yetiştirmek için Dârülmuallimin açıldı. Lise düzeyinde öğretim yapacak olan Dârülmaarif kuruldu. Yüksek öğretimde okutula­cak ders kitaplarının hazırlanmasını da amaç edinen Encümen-i Dâniş adlı ilk Osmanlı ilimler akademisi oluşturuldu. 1858'de memur yetiştirmek üzere Mülkiye Mektebi kuruldu. Ordu teşkila­tı yeniden düzenlendi. Mülkî ıslahatın uygulanması için her böl­genin ihtiyaç ve özelliklerinin belirlenmesine çalışıldı.

 

Mustafa Reşit Paşa'nın 1858'de ölmesinden sonra 1871 tarihi­ne kadar devlet idaresini elinde tutan Âli Paşa çekingen ve ih­tiyatlı mizacı ile Batılılaşma hareketlerini yavaşlattı. Ancak yine de geçen zaman içinde yapılan yenilikleri benimseyen bir aydın kesim yetişmiş oldu.

 

Tanzimat Dönemi aydınları, sorunların yalnızca meşrutî bir yö­netimle çözülebileceğine inanıyorlardı. Jön Türkler adı verilen bu aydınlar, "hürriyet, adalet, eşitlik" gibi düşünceleri savunu­yorlar ve yapılan yenilikleri yeterli görmüyorlardı. Ali Suavi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Şinasi, Ahmet Mithat Efendi gibi şair ve yazarlar ile Mithat Paşa, Hüseyin Avni Paşa, Süley­man Paşa gibi devlet adamları da bu aydınlar arasındaydı. Pa­dişah Abdülaziz, bu aydınları baskıcı yöntemlerle susturmak is­tedi. Bunun üzerine Jön Türklerin çoğu yurt dışına kaçtı. Bu ay­dınlar çalışmalarını yurt dışında sürdürdüler.

 

Batılılaşma sürecinde, 1832'de kurulan "Tercüme Odası"nın önemli bir yeri vardır. Osmanlı Devleti ile Batı arasında artan ilişkiler 19. yüzyılın başlarında acil olarak daha çok tercüman ihtiyacı doğurmuştu. Bu ihtiyaç tercüman olarak kullanılan Rumların Osmanlı Devleti'ne ihanet ettiklerine yönelik şüpheler yüzünden görevlerinden uzaklaştırılmalarıyla birlikte daha da arttı. Bunun üzerine Türkler arasında Batı dillerini öğrenmek teşvik edildi. İşte Tercüme Odası, Bab-ı Ali'de bu amaçla kurul­muştu. Tercüme Odası, bir yandan Avrupa'da görev yapacak elçilerin, diğer yandan yeni bürokrasinin yetişme yeri olarak önemli bir fonksiyon üstlenmişti. Ali Paşa, Saffet Paşa ve Fu­at Paşa, bir okul özelliği taşıyan bu ocakta yetişti. Devletin önemli makamlarına burada yetişen ve dil bilen kişiler getirile­rek, bir anlamda özel bir sınıf oluşturuldu. Ayrıca Tercüme Odası'ndan yetişenlerin Batı edebiyatından yaptıkları çeviriler, Tan­zimat Dönemi Edebiyatı'nın oluşumuna katkı sağladı.

Yorumlar (0)

Bu yorumun beslemesine abone olun

Ä°sim

Yorum

daha küçük | daha büyük

E-posta ile takip (sadece kayıtlı kullanıcılar)

Yorum Ekle