Tanzimat Şiiriyle Servet-i…
Metnin Tanımı ve Özellikleri
Noktalama İşaretleri Konu…
| Sıfatlar (Önadlar) |
|
2- BELİRTME SIFATLARI a) İşaret Sıfatları b) Belgisiz Sıfatlar c) Soru Sıfatları d) Sayı Sıfatları * Asıl sayı sıfatları * Sıra sayı sıfatları * Üleştirme sayı sıfatları * Kesir sayı sıfatları * Topluluk sayı sıfatları 3- ZAMAN SIFATLARI 4- YER - YÖN SIFATLARI Varlıkları niteleyip belirten sözcüklerdir. Bu sözcüklerin görevi, varlığı nitelik ya da nicelik yönünden daha belirgin kılmaktır. Bu sözcükler uydu sözcüklerdir. Bu nedenle tek başlarına kullanılamaz. Bir sözcüğün sıfat sayılabilmesi için:
Bir sözcük, bu kurallardan birine bile uymuyorsa o sözcük artık sıfat değildir.
Uyarı: Sıfatlar her zaman sıfat tamlaması halinde bulunur; ancak her sıfat tamlamasında sıfat sözcük bulunma zorunluluğu yoktur. Örnek: "Güzel bir yaz akşamı... Pırıl pırıl bir mehtap... Ortalık sessiz. Çıplak gözle tüm yıldızları görebiliyoruz. Evimizin önündeki yaslı ceviz, yıldızlarla süslenmiş gibi. Altında koyu bir gölge oluşmuş." Bu paragrafta altı çizili tüm sözcükler sıfattır. Bunların tümü yukarda belirtilen dört kurala da uygundur. "İşin doğrusu çabuk geleceğini ummuyordum. Elindekileri bana verdi. Kutunun birinin kabı maviydi. İlginçti. O, maviyi sevmezdi. Nasıl olurdu da maviyle kaplamıştı. Mavi diyene bile kızardı." Bu paragrafta, altı çizili niteleyici ve belirtici sözcükler, sıfat sayılmanın kurallarına uymadıkları için "sıfat" olarak adlandırılamaz. Tümü adlaşmıştır. SIFAT ÇEŞİTLERİ
-Nasıl bir insan?
-Nasıl bir iş?
-Nasıl gözler?
Bu örneklerdeki altı çizili sözcükler niteleme sıfatıdır:
Uyarı - 1: Niteleyici sözcüklerin tümünü niteleme sıfatı saymak yanlış bir tutumdur. Bu sözcükler; sıfat, belirteç, ad... olabilir. Örnek:
Örnek:
2- Belirtme Sıfatları a) İşaret Sıfatları: Varlıkların yerlerini işaret yoluyla belirten "bu, şu, o" sözcükleridir. Bu sözcükler, adlara yöneltilmiş "hangi" sorusunun yanıtıdır. Örnek: -Hangi araba? -Hangi iş?
b) Belgisiz Sıfatlar: Varlıkların nitelik ve niceliklerini belli belirsiz bil-diren sözcüklerdir. Örnekler:
Uyarı: Belgisiz sıfatların çoğu, çekim eki alınca belgisiz adıla dönüşür. Örnek:
c) Soru Sıfatları: Varlıkların nitelik ve niceliklerini soru yoluyla belirten, yanıtı sıfat ya da niteleme, belirtme öbeği olan soru sözcükleridir. Nasıl iş? Kaç liraya aldın? Kaçıncı yıl? Kaçar kişi? Kaçta kaç hisse? Hangi ev? Ne gün?
Uyarı: Soru sıfatlan, çekim eki alınca soru adılına dönüşür. Örnek:
d) Sayı Sıfatları: Varlıkların sayısal durumlarını kesin olarak belirten sözcüklerdir. Bunlar da kendi içinde; asıl sayı, sıra sayı, üleştirme sayı ve kesir sayı sıfatı olmak üzere dörde ayrılır. I) Asıl sayı sıfatları: Varlıkların sayısını kesin olarak bildiren sözcüklerdir. Tüm doğal sayılar asıl sayı sıfatı olarak kullanılabilir. Bir sözcüğün asıl sayı sıfatı sayılabilmesi için adlara yöneltilmiş "kaç" sorusunun yanıtı olması gerekir. Örnek: -Kaç ev? -Kaç kişi? -Kaç lira?
II) Sıra sayı sıfatları: Varlıkların sırasını ya da derecesini bildiren sözcüklerdir. Bir sözcüğün sıra sayı sıfatı sayılabilmesi için varlıklara yöneltilmiş “kaçıncı” sorusunun yanıtı olması gerekir. Sıra sayı sıfatlan, doğal sayıların sonlarına “-nci” eki getirilerek yapılır. Örnek: -Kaçıncı yıl? -Kaçıncı kilometre?
III) Üleştirme sayı sıfatları: Çok sayıda varlığın, çok sayıda varlık arasında eşit olarak paylaştırıldığını bildiren sözcüklerdir. Bir sözcüğün üleştirme sayı sıfatı sayılabilmesi için adlara yöneltilmiş "kaçar" sorusunun yanıtı olması gerekir. Üleştirme sayı sıfatlan, doğal sayıların sonlarına "-er" ekinin getirilmesiyle oluşur. Örnek: -Kaçar lira? -Kaçar kişi? IV) Kesir sayı sıfatları: Eşit parçalara bölünmüş bir varlığın parçalarından birini, birkaçını ya da parçaların tümünü gösteren sıfatlara "kesir sayı sıfatı" denir. Bir sözcüğün kesir sayı sıfatı sayılabilmesi için adlara yöneltilmiş "kaçta kaç" sorusunun yanıtı olması gerekir. Örnek:
Uyarı: "Çeyrek, yarım, tam" sözcükleri, niteleme sıfatı olarak da kullanılabilir. Örnek:
Uyarı: Kesir sayı sıfatlan "dörtte bir, dörtte üç ya da yüzde on, yüzde elli" gibi sözcükten oluşuyorsa, -Kaçta kaç hisse? -Kaçta kaç ekmek? V) Topluluk sayı sıfatları
3- Zaman Sıfatları Bir olgunun ya da olayın zamanını bildiren "olgu ve olay" adlarına yöneltilmiş "ne zaman" sorusunun yanıtı olan sıfatlardır. Örnek:
4- Yer - Yön Sıfatları Bir olgunun, olayın ya da durumun yerini ve yönünü bildiren bu tür varlık adlarına yöneltilmiş "neredeki" sorusunun yanıtı olan sıfatlardır. Örnek:
a) “m p r s” yöntemi: Bir sıfatın ilk ünlüsüne kadar olan bölümü alınır. Bu parçanın sonuna "m,p,r,s" ünsüzlerinden uygun olan biri getirilir ve sıfatın başına bir ön ek gibi eklenir. Örnek:
Uyarı: Pekiştirme sıfatlarının bazılarında anlamın daha da güçlenmesi için "e, a" ünlüsüyle "-il" eki kul-lanılır. Örnek:
Uyarı: Pekiştirme sözcükleri belirteç olarak da kullanılabilir. Örnekler:
b) ikilemeler yoluyla: Sıfatlan derecelemenin bir yolu da ikilemelerdir. İkilemeler, ya bir sözcüğün aynen yinelenmesiyle ya eşanlamlı, yakın anlamlı sözcüklerin peş peşe gelmesiyle ya da karşıt sözcüklerin bir arada kullanımıyla oluşur. Örnekler:
Uyarı: İkilemeler belirteç olarak da kullanılabilir. Örnek:
c) "mi" soru ekiyle pekiştirme "mi" soru eki, yinelenen kimi sözcüklerin arasına girerek sıfatlan derecelendirir. Bu ek ayrı yazılır. Örnek:
Sıfatlarda küçültme anlamı, "-ce, -cik, -im-si, -si, -imtırak" ekleriyle sağlanır. Bu ekler sıfata "...... e yakın" anlamı katar:
* “-cik, -men, -im" yapım ekleri, sıfatların anlamım güçlendirir. Örnek:
* "-ce, -imsi, -mtırak" yapım ekleri, sıfatların anlamını kısar.
III. Bileşik Yapılı Sıfatlar Sıfatlar da tüm sözcükler gibi yapısal yönden üçe ayrılır: basit, türemiş, bileşik. 1) Anlamca Kaynaşmış Bileşik Sıfatlar İki ya da daha çok sözcük anlamca kaynaşarak tek bir sıfat sözcüğe dönüşüyorsa buna "anlamca kaynaşmış bileşik sıfat" denir. Örnek:
İki yolla oluşturulur: a) Sıfat tamlamalarının sonlarına "-lı, -lik, -siz" yapım ekleri getirilerek yapılan bileşik sıfatlardır. Bunlar ayrı yazılır. İlk iki sözcük de sıfat görevi üstlenir. Örnek:
Uyarı: Takısız ad tamlamalarının sonuna "-li" eki getirilerek de kurallı bileşik sıfat yapılabilir.
b) Adla sıfatın yer değiştirmesiyle oluşanlar: Kurallı bileşik sıfatların bir başka oluşum yolu da sıfat tamlamalarının ad ile sıfatı yer değiştirilip adın sonuna 3.tekil iyelik ekinin getirilmesidir. Burada ilk sözcük ad, ikinci sözcük sıfattır. Örnek:
IV. Unvan (San) Sıfatları Kişilerin rütbe, derece, görev ve lakaplarını bildiren sıfatlardır. Bir sözcüğün unvan sıfatı sayılabilmesi için sıfat olmanın dört kuralına da uyması gerekir. Örnek:
Uyarı - 1: Türkçede çok az özel adın belirtilmesinde cinsi-yet belirten sözcüğe gereksinim duyulur. Örnek:
* Meslek adları unvan sıfatı sayılır Örnek:
* Lakaplar, rütbeler de unvan sıfatı sayılır. Örnek:
Uyarı - 2: Unvan bildiren sözcükler kimi kez, sıfat olmaktan çıkarak adlaşır, ad olan sözcüklerse sıfat özelliği kazanır. Örnek:
Bu örneklere, "Hangi hanım?" sorusuna "Ayşe" yanıtı veriliyor. Öyleyse belirtici sözcük Ayşe'dir. "Ayşe" özel adı, bu tamlamada sıfat görevi üstlenmiştir.
Sıfatlar, çekim eki alamaz. Eğer son sözcükler sıfat olsaydı çekim eklerini alamayacaktı. Oysa bunlar çekim eki alabiliyor. Örnek:
Bu örneklerde "Ahmet, Mehmet" sözcükleri ad olsaydı, sonlarına çekim ekleri getirilebilirdi; oysa getirilemiyor. Demek ki sıfattır. SIFATLARLA İLGİLİ ÖZELLİKLER 1. Sıfatlar, adların uydusu olan sözcüklerdir; adlardan önce gelirler:
2. Sıfatlar, adların yerini tutan adılları (zamirleri) de niteleyebilir:
3. Sıfatlar çekim eki almaz :
4. Bir sıfatın olduğu yerde sıfat tamlaması da vardır:
5. Bir niteleme sıfatı çekim eki alırsa, ad düşer; çekim eki alan sıfat adlaşmış sıfata dönüşür. Adlaşmış sıfat, sadece niteleme sıfatlarından elde edilebilir:
6. Bir niteleme sıfatı, çekim eki almadan da adlaşmış sıfata dönüşebilir:
7. Belirtme sıfatları çekim eki alırsa adıla (zamire) dönüşür:
8. Sıfat olmayan sözcükler öbekleşerek sıfat görevi yapabilirler:
9. Bir sıfat, birden çok adı niteleyebilir:
10. Birden çok sıfat, bir adı niteleyebilir:
11. Bir ad tamlaması, sıfat göreviyle kullanılabilir:
12. Bir sıfat, ad tamlamasının tamlayanını, tamlananını ya da ad tamlamasının tümünü niteleyebilir:
13. Belirtme sıfatları işaret, sayı, soru sıfatları ve belgisiz sıfatlar olmak üzere dört gruptur:
13. Sayı sıfatları kendi aralarında beş gruba ayrılır:
Yorumlar (9)
![]() yazar ismet oğuz, Eylül 05, 2010
Ben lise 3 oldum, daha zaman sıfatlarını görmedim. Gerçekten böyle bir şey var mı yaa?
Yorum yaz
|







1- NİTELEME SIFATLARI
Emeği geçenlere çoook teşekkürler. Çoook işime yaradı. Sağ olun





