9- BİLEŞİK SÖZCÜKLERİN YAZIMI

İki ya da daha çok sözcük bir araya gelerek yeni bir varlığı ya da kavramı karşılıyorsa buna "bileşik sözcük" de-nir.

Bileşik sözcükler; anlam kayması, yapısal değişme ve tür değişmesi yoluyla oluşur. Bileşik sözcükler, anlamca bü-tündür. Tek bir kavramı ya da varlığı karşılar. Biçimce de bir bütündür. Sözcükleri arasına çekim ekleri, yapım ekleri ya da başka bir sözcük sokulamaz.

İki ya da daha çok sözcüğün bileşik sözcük olup olmadığını anlamanın yazım yönünden önemi büyük¬tür. Bunun için iki önemli yol izlenir:

a) Sözcüklerin yeni bir varlığı ya da kavramı karşılayıp karşılamadığı saptanır.

Örnek:

• Bir takım elbise aldım. (İki sözcük de farklı kavramları karşılıyor.)
  
• Bir takım çalışarak başarılı olabilir. (İki sözcük farklı kavramları karşılıyor.)
  
• Birtakım düşünceler ileri sürüldü. (İki sözcük "bazı" kavramını karşılıyor.)
  
• Hanim eli narin olur. (İki sözcük ayrı kavramları karşılıyor.)
  
• Hanımeli en sevdiğim çiçektir. (İki sözcük bir varlığı karşılıyor.)
  
• Çobanyıldızı, parlak renklidir. (İki sözcük bir varlığı karşılıyor.)

b) Sözcükler arasına ek ya da sözcük getirilebilir mi araştırılır.

Örnek:

"Masa örtüsü" bileşik sözcük değildir; çünkü "masanın örtüsü" biçiminde ek getirilebilir ve anlam bozulmaz.

"Çilek reçeli" bileşik sözcük değildir; "çilekten yapılmış reçel" denebiliyor ve araya "-ten yapılmış" ek ve sözcüğü girince anlam bozulmuyor.

"Rüzgârgülü" bileşik sözcüktür, çünkü iki sözcük arasına "rüzgârın gülü" gibi bir ek getirilemiyor. "Pazartesi" bileşik sözcüktür; araya "pazarın ertesi" biçiminde ek getirilemiyor. Bileşik sözcüklerin oluşum yolları:

1- Anlam kayması yolu:

Bu yolla oluşmuş bileşik sözcüklerin 1., 2. ya da her iki sözcüğünde birden anlam kayması gözlenir.

Örnek:

• İncehastalık, öküzbalığı, çerkeztavuğu, suböreği... (ilk sözcüklerin anlamı değişiyor.)
  
• Rüzgârgülü, basımevi, gelebilmek, düşeyazmak... (ikinci sözcüklerin anlamı değişiyor.)
  
• Sarıkanat (balık), kadınbudu, cingöz, kuzukulağı... (iki sözcüğün de anlamı değişiyor.)

2- Yapısal değişme yolu:

Bu yolla oluşmuş bileşik sözcüklerin ya sesleri düşer, ya yeni bir ses eklenir ya da bazı sesleri değişime uğrar.

Örnek:

• Hissetmek, affetmek, zannetmek (Ses ekleniyor.)
  
• Kaybolmak (kayıp olmak), pazartesi (pazar ertesi), kaynana (kayın ana)... (Ses düşüyor.)
  
• Sütlaç (sütlü aş), mahvolmak (mahıv olmak), doksan (dokuz on)... (Ses değişiyor.)

3- Tür değişmesi yolu:

Bu yolla oluşmuş bileşik sözcüklerin en az birinin türü değişir.

Örnek:

• biçer(ad) + döver(fiil) ==> biçerdöver (ad)
• miras(ad) + yedi(fiil) ==> mirasyedi kişi (sıfat)
• bilgi(ad)+sayar(fiil) ==> bilgisar (ad)
• ateş(ad)+kes(fiil) ==> ateşkes(ad)