Ses Bilgisi Konu Testi - 2
Betimleyici Anlatım Biçimi (Betimleme)
Şiir Bilgisi (8. Sınıf)
İsim Tamlamaları Konu Testi - 1 (7. Sınıf)
| Yazım Kuralları |
|
"De" bağlacı her zaman ayrı, "-de" ekiyse bitişik yazılır. "De" bağlacı BÜU'dan (büyük ünlü uyumundan) etkilenerek, "de" ya da "da" biçiminde yazılır; ancak sert ünsüz benzeşmesinden etkilenmez. Yani "te", "ta" biçiminde yazılamaz, "-de" eki ise hem BÜU'dan hem de sert ünsüz benzeşmesinden etkilenerek "-de, -da; -te, -ta" biçiminde yazılabilir.
* "De" nin sözcük mü (bağlaç mı) yoksa ek mi olduğunu anlayabilmek için şu yöntemler uygulanır: Sözcükse; 1- Cümleden atıldığında anlam bozulmaz.
2- Cümlede, "başkaları gibi - başka şeyler gibi" anlamı kazanır.
3-Yerine "bile, dahi" bağlaçlarının getirilebilmesi gerekir.
Uyarı: Bir cümlede yer alan "de", bu kurallardan birine bile uysa, sözcüktür ve ayrı yazılır. Örnek:
2- "ki" SÖZCÜĞÜ İLE "-ki" EKİNİN YAZIMI Bağlaç olan "ki" genellikle ayrı; ek olan "-ki"ler ise her zaman bitişik yazılır Bağlaç olan "ki", bileşik sözcük oluşturmuşsa bitişik yazılır. "Ki"nin bağlaç sayılabilmesi için cümleden atıldığında anlamın, değişmemesi gerekir. Örnek:
1- Bileşik sözcük oluşturan "ki" bağlacı bitişik yazılır. Örnek: mademki oysaki halbuki * Kalıplaştığı halde ayrı yazılan "ki" bağlaçları da vardır. Örnek: kaldı ki öyle ki belli ki
3- "ile" SÖZCÜĞÜNÜN (BAĞLAÇ YA DA İLGECİNİN) EK OLARAK YAZIMI "İle" sözcüğü (bağlacı ya da ilgeci) sözcüklere "-le, -la" eki gibi bitiştirilebilir. Ünlüyle biten bir sözcüğe eklenir-ken "ile"nin başındaki "i" ünlüsü "y" ünsüzüne dönüşür. Buna "dönüşüm ünsüzü" denir. Bu ünsüz kaynaştırma ünsüzü sayılmaz. Ünsüzle biten bir sözcüğe eklenen "ile" sözcüğünün "i" ünlüsü düşer. Örnek:
Uyarı: "İle" ilgecinin soyut adlara ek biçiminde getirilmesi son yıllarda yaygınlaşmıştır. Ayrı yazımı doğru olmakla birlikte söyleyiş zorluğu yaratmaktadır.
Örnek:
4- EK EYLEMLERİN (EK FİİLLERİN) YAZIMI
Ekeylemin "idi, imiş, ise" kipleri, ünsüzle biten sözcüklere eklenirken "i" ünlüsü düşer; ünlüyle biten bir sözcüğe eklenirken "i" ünlüsü "y" ünsüzüne dönüşür. Örnek:
5- “mi" SORU EKİNİN YAZIMI
"mi" soru eki her zaman ayrı yazılır. Kendinden sonra gelen ekler ona bitişir. Bu ek, büyük ünlü uyumu ile küçük ünlü uyumundan etkilenerek "mı, mi mu, mü" olur. Bu ekin dört görevi vardır: 1- Soru anlamı katar.
Örnek:
2-Zaman, koşul ve zaman, sebep anlamı katar. Örnek:
3- Pekiştirme görevi üstlenir. Örnek:
4- Çift yargılı cümlelerde 1. yargıyı olumlu ya da olumsuz duruma getirir.
Örnek:
6- BÜYÜK HARFLERİN KULLANILDIĞI YERLER 1- Cümle başlarında: "Sanatın amacı insanı olgunlaştırmaktır. 2- Hece ölçüsü ve aruz ölçüsü ile yazılmış şiirlerin dize başlarında: Uyarı: Serbest ölçülü şiirlerin dize başlarında kullanılmayabilir. Örnek: "Sen kim gelesin meclise bir yer mi bulunmaz." "Hayır, sanmayın ki beni unuttular "İncecikten bir kar yağar
3- İki noktadan sonra bir cümle geliyorsa ilk harf büyük, örnekler geliyorsa örneği ilk harfi küçük olur:
4- Özel adlarda: a) İnsan ad ve soyadları:
b) İnsan adlarına bağlı saygı sözcükleri, sanlar (unvanlar), meslek adları:
Uyarı: Kimi san sıfatlan cümle içinde özel ad olmaksızın da kullanılır. Bunlar da büyük harfle yazılır. Örnek:
c) Hayvanlara verilen adlar:
d) Ulus adları:
e) Devlet adları:
f) Kent, köy, cadde, sokak, bulvar ve meydan adları:
g) Coğrafya ile ilgili kıta, bölge, ova, dağ, deniz, göl akarsu, orman adları: (Birden çok sözcük¬le iseler her sözcüğün ilk harfi büyük yazılır.)
h) Kurum ve kuruluş adları:
Uyarı: Kısaltmalarla ilgili ayrıntılı bilgi "Kısaltmaların Oluşumu ve Yazımı" bölümünde verilmiş- ı) Kitap, dergi, gazete, yapıt ve yapı adları:
i) Kitaplarda bölüm, dergi ve gazetelerdeki yazı ve haber başlıkları: Bunlar çok sözcüklü ise tüm sözcüklerin ilk harfleri büyük olur. Sözcükler büyük harflerle yazılırsa aradaki bağ-laçlar da büyük harflerle yazılır. Sadece ilk harfleri büyük ise bağlaçlar, küçük harflerle yazılır.
j) Dil adları:
k) Din, mezhep, tarikat adları:
l) Ulus, din, dil, mezhep ve kişi adlarından türemiş sözcükler:
m) Mektup başlıklarında, konuşma bölümlerindeki hitap sözcüklerinde, zarf üzerine yazılan tüm sözcüklerde:
n) Gezegen adları:
7- DÜNYA, GÜNEŞ VE AY SÖZCÜKLERİNİN YAZIMI "Dünya, güneş ve ay" sözcükleri, gökbilim ve coğrafya terimiyse ilk harfleri büyük olur ve bu sözcüklerden sonra gelen çekim ekleri kesme imiyle ayrılır. "Dünya" sözcüğü; yeryüzü, insanlık, alem, çokluk... anlamlarına, "Güneş" sözcüğü, gün ışığı anlamına, "Ay" sözcüğü, ay ışığı (mehtap) anlamlarına geliyorsa küçük harfle yazılır.
Örnek:
8- ÖZEL ADLARA GELEN EKLERİN YAZIMI Genel Kural: Özel adların sonlarına ulanan yapım ekleri bitişik, çekim ekleri ise kesme imiyle ayrılarak yazılır. Ancak bu kuralın özel durumları vardır. 1- Özel adların sonlarına gelen yapım ekleri ve bunların yazımı:
Örnek:
2- Özel adların sonlarına gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır:
Örnek:
Örnek:
9- BİLEŞİK SÖZCÜKLERİN YAZIMI İki ya da daha çok sözcük bir araya gelerek yeni bir varlığı ya da kavramı karşılıyorsa buna "bileşik sözcük" de-nir. Bileşik sözcükler; anlam kayması, yapısal değişme ve tür değişmesi yoluyla oluşur. Bileşik sözcükler, anlamca bü-tündür. Tek bir kavramı ya da varlığı karşılar. Biçimce de bir bütündür. Sözcükleri arasına çekim ekleri, yapım ekleri ya da başka bir sözcük sokulamaz. İki ya da daha çok sözcüğün bileşik sözcük olup olmadığını anlamanın yazım yönünden önemi büyük¬tür. Bunun için iki önemli yol izlenir: a) Sözcüklerin yeni bir varlığı ya da kavramı karşılayıp karşılamadığı saptanır. Örnek:
b) Sözcükler arasına ek ya da sözcük getirilebilir mi araştırılır. Örnek: "Masa örtüsü" bileşik sözcük değildir; çünkü "masanın örtüsü" biçiminde ek getirilebilir ve anlam bozulmaz. "Çilek reçeli" bileşik sözcük değildir; "çilekten yapılmış reçel" denebiliyor ve araya "-ten yapılmış" ek ve sözcüğü girince anlam bozulmuyor. "Rüzgârgülü" bileşik sözcüktür, çünkü iki sözcük arasına "rüzgârın gülü" gibi bir ek getirilemiyor. "Pazartesi" bileşik sözcüktür; araya "pazarın ertesi" biçiminde ek getirilemiyor. Bileşik sözcüklerin oluşum yolları: 1- Anlam kayması yolu: Bu yolla oluşmuş bileşik sözcüklerin 1., 2. ya da her iki sözcüğünde birden anlam kayması gözlenir. Örnek:
2- Yapısal değişme yolu: Bu yolla oluşmuş bileşik sözcüklerin ya sesleri düşer, ya yeni bir ses eklenir ya da bazı sesleri değişime uğrar. Örnek:
3- Tür değişmesi yolu: Bu yolla oluşmuş bileşik sözcüklerin en az birinin türü değişir. Örnek:
10- BİLEŞİK YA DA BİRKAÇ SÖZCÜKLÜ ÖZEL ADLARIN YAZIMI 1- Birkaç sözcükten oluşan ad ve soyadlar bitişik yazılır. Örnek:
Uyarı: Ad ve soyadlarının yazımında nüfus cüzdanlarındaki yazım geçerlidir. 2- Kent ve köy adlarının yazımında, devletçe belirlenmiş yazım esas alınır. Birkaç sözcükten oluşan adlar birleşik yazılır. Örnek:
3- Kavramı tek başına belirlemeyip ancak bir tür adıyla tamamlanan özel yer adlarında, tür adı ayrı olmak koşuluyla her iki sözcük de büyük harfle başlatılır. Örnek:
4- Deniz, dağ, köy, göl, su, ırmak adlarıyla kalıplaşmış yer adları bitişik yazılır. Örnek:
5- Bir tür adıyla oluşan tarihsel olay adlarının her sözcüğü ayrı yazılır ve ilk harfleri büyük olur. Örnek:
6- Bir özel adla tür adından kurulan devlet ve kurum adları da ayrı yazılır, sözcüklerin ilk harfi büyük olur. Örnek:
7- Bir özel adla bir tür adından oluşan tür adlarında özel ad büyük, tür adı küçük harfle başlatılır ve ayrı yazılır. Örnek:
8- Bir olayı, bir kişiyi yaşatmak amacıyla bir yere ya da bir kuruma verilmiş özel adlar, özgün biçimleriyle ve büyük harfle yazılır. Örnek:
Uyarı: Özel adlar ile yapılmış ve anlamca kaynaşmış kimi yer adları bitişik yazılır. Kocamustafapaşa (semt adı), Haydarpaşa (semt ve gar adı).
11- BİLEŞİK EYLEMLERİN YAZIMI İki ya da daha çok sözcüğün bileşmesinden oluşmuş eylemlere "bileşik eylem" denir. Bileşik eylemler beşe ayrılır: a) Yardımcı eylemle yapılmış bileşik eylemler a) Yardımcı eylemle yapılmış bileşik eylemler ve yazımı: Ad ya da ad soylu bir sözcükle, tek başına anlamı olmayan bir yardımcı eylemin (etmek, olmak, eylemek, kılmak) bileşmesinden oluşan eyleme "yardımcı eylemle yapılmış bileşik eylem" denir. Yardımcı eylemle yapılmış bileşik eylemlerde, ad ve ad soylu sözcük yapısal değişmeye uğruyorsa bitişik, değişime uğramıyorsa ayrı yazılır. Örnek: Ayrı yazılanlar
Bitişik yazılanlar
Uyarı: "ç, k, p, t" ünsüzleriyle biten ad ve ad soylu sözcüklerden sonra gelen "etmek, olmak, eyle¬mek, kılmak" yardımcı eylemleri ayrı yazılır, sert ünsüzler yumuşamaz. Örnek:
b) Yardımcı eylem niteliği kazanmış bileşik eylemlerin yazımı: Ad ya da ad soylu bir sözcükle, anlamını yitirerek yardımcı eylem niteliği kazanmış bir eylemin bileşmesinden oluşmuş bileşik eylemler ayrı yazılır. Örnek: söz vermek, şehit düşmek, karar almak, ad çekmek, demeç vermek, ant içmek, saygı duymak c) Deyimleşmiş bileşik eylemlerin yazımı: İki ya da daha çok sözcükten oluşmuş, deyim niteliği kazanmış bileşik eylemler ayrı yazılır. (Bkz. Deyimlerin Ya-zımı). Örnek: göz atmak burun, kıvırmak küplere binmek, dili tutulmak, göze gelmek, etekleri zil çalmak... d) Anlamca kaynaşmış bileşik eylemlerin yazımı:
Örnek:
e) Özel bileşik eylemlerin yazımı: İki eylemin bileşmesinden oluşmuş bileşik eylemlere "özel bileşik eylem" denir. Bu eylemlerden bi¬rincisi anlamını korurken ikincisi anlamını yitirerek birinci eyleme "yeterlik, tezlik, yaklaşma ve sürerlik" anlamı katar. Anlam kayması yoluyla oluştukları için bu bileşik eylemler bitişik yazılır. Örnek:
Uyarı: Bu özel bileşik eylemlerden başka aynı kurallarla oluşmuş; ancak farklı anlamlar içeren bileşik eylemler de aynı yazılır. Örnek:
12- PEKİŞMİŞ VE KURALLI BİLEŞİK SIFATLARLA BELİRTEÇLERİN YAZIMI 1- Pekişmiş sıfat ve belirteçlerin yazımı: "m, p, r, s" ünsüzleriyle pekişmiş sıfatlar ve belirteçler bitişik yazılır.
Örnek:
2- Kurallı bileşik sıfatlar ayrı yazılır: Örnek:
13- DEYİMLERİN YAZIMI İki ya da daha çok sözcüğün kalıplaşarak gerçek anlamlan dışında başka bir kavramın yerine kullanılmasına "de-yim" denir. Deyimler her zaman ayrı yazılır. Kalıplaşmış sözcükleri olduklarından aynı anlama gelen sözcüklerle bile yer de-ğiştiremezler. Örnek:
14- TERİMLERİN YAZIMI Bilim, sanat ya da meslek dallarının birinde özel bir anlam kazanmış sözcük ya da sözcük öbeğine "terim" denir. Çok sözcükten oluşmuş terimler bitişik ya da ayrı yazılır: 1- İki ya da daha çok sözcükten oluşmuş, ancak bileşik sözcük niteliği taşıyan terimler bitişik yazılır. Örnek:
2- Tamlama kurallarına göre oluşan, bir terimi niteleyen sözcük ayrı yazılır. Örnek:
15- İKİLEMELERİN YAZIMI Aynı sözcüğün yinelenmesi, eşanlamlı ya da karşıt, sesçe benzer sözcüklerin yan yana kullanılmasıyla oluşan söz-cük öbeklerine "ikileme" denir. Kimi ikilemeler, ilk ünsüzün yerine ya da ilk ünlüsünün başına "m" ünsüzü getirilerek oluşan sözcüğün asıl sözcükten sonra getirilmesiyle yapılır, ikilemeleri oluşturan sözcükler ayrı yazılır ve aralarına herhangi bir işaret konmaz. İkilemeler; ad, sıfat ya da belirteç görevi üstlenebilir. Örnek:
16- KISALTMALARIN SONLARINA GELEN EKLERİN YAZIMI Kısaltmaların sonuna gelen ekler, kısa okunuşlarına uygun olur. 1- Sözcük niteliği kazanmış kısaltmalar ve sonlarına gelen eklerin yazımı:
2- Harf harf okunan kısaltmalar ve sonlarına gelen eklerin yazımı:
Uyarı: Kısaltmalarla ilgili ayrıntılı bilgi için Bkz. Kısaltmaların Oluşumu ve Yazımı
17- GÜN VE AY ADLARININ YAZIMI Bir yıla bağlı ay adlarıyla bir aya bağlı gün adları büyük harfle başlar. Sonlarına gelen çekim ekleri kesme imiyle ayrılır. Örnek:
Uyarı: Bir yıla bağlı olmayan ay adları ve bir aya bağlı olmayan gün adlan küçük harfle başlar. Örnek:
18- SAYILARIN YAZIMI 1- Günlük dildeki sayıların her sözcüğü ayrı yazılır. Örnek:
2- Matematik, fizik, kimya... bilimlerindeki sayılarla, ondalık sayılar rakamla yazılır. Örnek:
3- Büyük sayılarda hem yazı hem de rakam kullanılabilir. Örnek:
4- Banka işlemlerinde sayılar hem rakamla hem de yazıyla yazılır. Yazıyla yazılırken sözcükler bitişik olur. Örnek:
Uyarı: Rakamla yazılmış sayıların sonlarına gelen ekler, kesme imiyle ayrılır.
19- SATIR SONUNA SIĞMAYAN SÖZCÜKLERİN YAZIMI
Yanlış yazım Doğru yazım
Açıklama:
20- ARAPÇA VE FARSÇA TAMLAMALARIN YAZIMI 1- Arapça ad ve sıfat tamlamalarında, tamlayan ve tamlanan birbirine "-ül-, -el-, -il-" ile bağlanır. Örnek:
2- Farsça ad ve sıfat tamlamalarında tamlayan önce, tamlanan sözcük sonra gelir. İki sözcük arasına "-" imi ile "i" harfi eklenir.
3- İki sözcük arasında kullanılan "ve" bağlacı yerine geçen "ü" ve "u”lar, ünlü ile biten bir sözcükten sonra "vü, vu" biçiminde yazılır.
Örnek:
21- YABANCI SÖZCÜKLERİN VE ÖZEL ADLARIN YAZIMI A) YABANCI SÖZCÜKLERİN YAZIMI: 1- Başında iki ünsüz bulunan sözcüklerin ünsüzleri arasına ünlü konulamaz: Örnek: Kral, fren, tren, spor, plan, klan, kristal, program... 2- Sonunda iki ünsüz bulunan sözcüklerin ünsüzleri arasına ünlü konulamaz: Örnek: şart, realizm, mert, film... Uyarı: Kimi sözcüklerin son iki ünsüzü arasına bir ünlü getirilebilir. Örnek: ritim, cisim, ilim... 3- Yabancı sözcüklerin iç sesindeki "g"ler "ğ"ye çevrilemez: Örnek: biyografi, dogmatizm, magma, pragmatik, program... Uyarı: Dilimize yerleşmiş, halk tarafından çok kullanılan kimi sözcüklerin iç seslerinde-ki "g"ler "ğ"ye dönüşür. Örnek: fotoğraf, coğrafya... 4- Yabancı sözcüklerin sonunda bulunan "g"ler, "ğ"ye dönüştürülemez: Örnek: arkeolog, biyolog, sosyolog, Türkolog, pedagog... 5- Yabancı sözcüklerde yan yana bulunan iki ünlü arasına genellikle "v" ve "y" ünsüzleri girmez: Örnek: ideal, realizm, jeolog, meteoroloji... Uyarı: Kimi sözcükler bu kurala uymaz. Örnek: biyoloji, diyagram, laboratuvar, diyaliz... B) YABANCI ÖZEL ADLARIN YAZIMI 1- Latin abecesi kullanan uluslarla ilgili özel adlar, dilimizde özgün biçimleriyle yazılır. Bu sözcüklerin harfleri üzerindeki işaretlere de uyulur. Ancak bir parçada ilk kullanımları sırasında Türkçe söylenişleri ayraç içinde gösterilebilir:
2- Latin abecesi kullanan uluslarla ilgili özel adların kimisi dilimize asıllarından başka türlü girip yerleş-miştir. Bunların yazımı, özgün biçimlerine değil; halkın söyleyiş biçimlerine uygun olur:
3- Latin abecesinden başka abece kullanan uluslardan dilimize girmiş olan özel adlar, Türkçede söylendiği gibi yazılır:
4- Yabancı uluslardan gelip bir terim ya da tür adı niteliği kazanmış bulucusunun adını taşıyan sözcükler, Türkçede söylendiği gibi ve küçük harfle yazılır:
NOT: BU KONU ANLATIMDA HATA VARSA LÜTFEN BİZE BİLDİRİNİZ.
Yorumlar (0)
 Yorum yaz
|
1- "de" SÖZCÜĞÜ İLE "-de" EKİNİN YAZIMI
Bu yorumun beslemesine abone olun
Edebiyat Forum
Kayıt - Giriş
